شعر کوتاه (بی چتر زیر باران )

 

1.

 (سنگ ها )

سنگ ها؛

نجیب زادگان مخروبه های تاریخند.

یادگار کنیزکانی که در بیغوله های باستان

به بوی بوسه ی رخوت

به

    ب

        ا

          د

             سپرده شده اند.

**************

2.

 (  دیوارهای کاغذی )

 

باروهای سنگی دیروز

در ازدحام برج های پیش ساخته

محو می شوند.

ودیوارهای کاغذی امروز

هیچ میخی را

بر نمی تابند.

نمی دانم؛

تکلیف این تابلوهای منتظر

                                 با کیست ؟

*******************

3.

 (  پس از ما )

ما که نباشیم

چه فرق می کند؟

خورشید از غرب طلوع کند یا از شرق

بگذار این موریانه های حریص

آخرین شعر مرا

همچون سمفونی نیمکت های کهنه

                                         بنوازند.

*********************************

4.

 ( خاکستری مثل . . . )

صفحه را خط می زنم؛

سیاه می شود.

سیاهی را پاک می کنم

به هم می آمیزند.

و زاده می شود خاکستری

                                مثل همه ی ما ،

                                                     آدم ها

******************************

5.

   (  سمفونی )

غمگین ترین سمفونی های تنهایی

در تن تکیده ی

درخت باور من جاریست.

آهای رهگذر!

سری به تنهائیم بزن !

که فردا فریادهایم ؛

                       تکثیر می شوند.

 **********************************

6.

   ( بیداری )

سگ پارس می کند.

وگرگ ؛

در پشت پرچین های ده

تا سپیده دمان

به بوی بره ؛

شامه تیز می کند.

آهای چوپان !

نخواب

وسهم خوابت را

                    به مزایده بگذار !!!

 ************************************

7.

 ( بوته ی ابهام )

اتاقی پر از دود و

کاغذ های مچاله شده

و کتابی گنگ

که در زیر سنگینی واژه هایش

بوته ی ابهام؛

رشد خواهد کرد.

و سیگاری ؛

که در مداخله ی ذهن

با ماضی بعید

                خاکستر می شود.

 *************************************

8 .

 (  هزار و یک شب تنهایی )

پیمانه از حد گذشت

شاید چهل بار

من سر کشیدم

اندوه آدم را !

و شب

امتدادی شد بی قصه ؛

دراین

       هزار و یک شب تنهایی .

 **************************************

9.

 (  شب )     

پلک هایم

سنگینی می کنند.

وچیزی به ساعت چهار

 نمانده است .

شب را می نوشم.

شاید ؛

پر شوم از

صبح و سپیده و غزل   

 ****************************************

10.

 (  تردید مکن )

تردید مکن !

تو را باز می دارد.

حتی ؛

پرندگانی که کوچ می کنند،

شادمانی معطری

از خود

به جای می گذارند.

***************************

11.

 ( نفرت )

آینه را جرمی نیست.

اینهمه ؛

بهانه مگیر !

ابتکاری نسنجیده است ؛

نفرت .

که در نگاه مغرضانه ی

چشم های تو

.                   است .

.              ده

.        شی

.   ک

قد

 ********************************

12.

( آینه  )

اراده کن !!!

نیازی به استخاره نیست .

شکستن می خواهد؛

برای رسیدن به

                   آ

                     ی

                         نه ! ! !

***************************

13.

 (  حرمت )

اینجا ؛

کسی به آینه حرمت نمی نهند .

راهت

        ب

            گی

                ر و

                     هی دم از آینه ها مزن !!!

 *****************************************

14.

 ( آیین آینه )

مجروح شد و شکست

آئین آینه

دیگر چه فایده

.                           ت ؟!

.                      س

.                   ا

اندیشه های  ر

*******************************

15.

( آخرین جوانه )

باد می آیدو

قار

     قار کلاغ

رعشه بر تن جنگل می افکند.

بر

    گی

         می

              اف

                   ت

                       د و

                            می میرد.

و این بهار،

شاید؛

آخرین جوانه ی پیرمرد همسایه باشد.

 **********************************************

16.

( دل های زخم خورده )

هی از طلوع دوباره ی خورشید ،

دم مزن!

مردان این دیار

دل های زخم خورده ی خود را

در شیشه های کوچک الکل

                                   نهاده اند.

********************************

17.   تقدیم به (( چارلی چاپلین))

(درد )

 پشت این خنده ها دردیست.

همه را شاید ! . . .

مرا هرگز !

درد را ؛

از هر طرف که بخوانی

                               د

                                  ر

                                     د

                                       است .  

***********************************

18.

 (  سایه )

نه تب و تابی دارد و

نه زخمی در دل

تنها ؛

شبیه خودم ؛

               ر

                  ا

                    ه

                     می رود .

                                 آری !

                                        سایه ام .

*********************************     

19 .

( حسرت )

به پای کدامین درد ،

موی سپید کردی و

جوانیت را ؛

به خاک سپردی .

راستی شیر سنگی ات را

درموزه ی (( لوبر ))

به تماشا نشسته ام .

وهر روز،

خودم را ، در این آینه

به کَرات

           تکرار می کنم .

****************************************               

20.

 (غروب )

غروب که می شود،

بی هیچ و پوچ

دلگیر می شوم.

و کلاغ ها

جنازه ی بی رمق خورشید را

                                    تشیع می کنند.

 *************************************

21.

( بی تاب)

بی تاب –

تر از همیشه ام ؛

درکم نمی کنی !

باران !

چه ساده  خشت های مرا ؛

آب می کنی ؟!

 *************************************

22.

 ( آخرین نگاه مدائن )

من (( وجاق )) آن طایفه ام

که در آخرین نگاه مدائن

سوخت.

و باد

خاکسترش را

با خود

        ب

            ر

               د .

 

 **************************************

23.

 ( فروتنی )

باید

در محراب چشمهایت

نماز بگذارم.

دیگر به عروج نمی اندیشم.

و ! ! !

پله

     پله

          پله

در پیشگاه تو

به خاک

           خواهم افتاد .

 ***********************************

24.

 ( رؤیای سبز گندم زار )

چک

       چک

              چک

                     می چکد.

                    رؤیای سبز گندم زار

                    در سردترین ؛

                    دی ماه هزاره ی سوم .

                    و آسمان ؛

                    بی پرنده ترین بوم نقاشی ست .

 **************************************

25.

 ( هویّت )

باید

به تشخیص

                ه

                   و

                      ی

                          ت

                              سری بزنم .

                              شجره نامه ام ،

                              غبار آلود و مجهول است.

                              به گمانم باید

                              تمام قادسیه را

                              زیر و رو کنم و

                              خواب دفینه های چند هزار ساله را

                                                                         بر هم بزنم .

 *****************************

26.

 ( پاییز )

لعنت ،

بر این باد بی مروت .

که از نگاه رنگ پریده ی برگ ها

حیاء نکرد .

و دلخسته ؛

ب

    ر

       گ

            ه

               ا

               در هیاهوی باد

               قربانی نجابتی  شدند

               که پاییز ؛

               رقم زد .

*********************************

27 .

 ( شب رو سیا ه )

آ

  ه

    می کشم .

             ر

                ا

                   ه

                     می روم .

                     بی آنکه ، خاطرم

                     چیزی را

                     جویده باشد .

                     واین شب رو سیاه بی پایان

                     سپیدی شعرهای مرا

                                            رنگ کرده است .

 *******************************

28 .

( دخمه های کهن )

باد ؛

می وزد ، میان دخمه های کهن

وعتیقه فروش پیر

رؤیای اجدادش را

به حراج گذاشته است .

 *************************************

29 .

 (یک نگاه خیس )

مانده ،

زیر تیغ آفتاب

به روی بند ؛

یک نگاه خیس

جا مانده از تمام رخت ها .

*****************************

30 .

( دست های نحیف )

یخ بسته دست های نحیفم

نه کبریت فروشم و

نه خورشید به عاریتم ،

آفتابی !!!

************************************

31 .

( به جرم پدر )

دلگیرم از آسمانی

که از هراس بام بلندش

اینگونه

به جرم پدرم آدم

زمینگیر شدم .

********************************

32 .

( سیلی هر روزه)

به سیلی هر روزه ات ایمان بیاورم ؟!

یا

به وعده های بعیدت ؟!

تو بگو

گرفتار کدامین نفرینم ؟!

که باید ؛

به عفریته های این شب بی مجال

ایمان بیاورم و

دم بر نزنم .

******************************************

33 .

( خیال )

صبح شده است .

نمی خواهم به تو بیندیشم .

امّا ،

بیدار که می شوم ؛

خیالت ؛

بالای سرم اردو زده است .

ومن دلتنگ می شوم .

******************************

34 .

( سکوت )

من ؛

چون کویر تشنه ای

در خود شکسته ام .

حرفی بزن گلم !!!

اینجا سکوت ؛

فریاد زخمهای مرا

حبس کرده است .

**************************************

35 .

( مرگ )

می خوابیم ؛

بی آنکه بیدار شدنمان را

ضمانتی باشد .

و مرگ ؛

همیشه بیدار است .

***************************************

36 .

( رؤیاهای ناتمام )

دیر زمانیست ،

که دیگر

خوابی ندیده ام .

به گُمانم ؛

کسی

رؤیاهای ناتمام مرا

دزدیده است .

*******************************************

37 .

( عطش )  تقدیم به آقا امام زمان ( عج )

تشنه ام ؛

عطشم ؛ نه با پیاله ی آب

که ردّی

ز تو کافیست

برای رفع عطش .

**************************************

38 .

(چوپان درغگو )

هر گز !!!

دروغ نگفته بود ؛

چوپان .

واین نانی بود، که ما

در سفره اش

انداخته بودیم .

*************************************

39.

( باور )

پاییز را

تا بوی بهار و پرنده و پونه ؛

خواهم سرود .

و کنار پنجره

جُم نخواهم خورد .

تا شکوفه کند ؛

این درخت تکیده از باور .

*****************************************

40.

( به تو می اندیشم )

به تو می اندیشم .

و خویش را ؛

در اندیشه های مبهم جاده

غسل خواهم داد .

نمی دانم ؛

از اینجا ؛

تا سپیدی چشم های خدا

چند فرسخ است .

**********************************************

41.

(بغضی از سکوت )

وامانده ؛

در ستاره حنجره ام ؛

بغضی از سکوت .

بشکن سکوت را !

این ساز کوک نیست .

************************************

42 .

( زمهریر تنهایی )

در این سکوت پُر از مرگ

تهی می شوم از عشق

ولبریز درد؛

در این زمهریر تنهایی .

************************************

43 .

(خواهم ایستاد )

قرص و محکم ؛

خواهم ایستاد .

و می دانم ؛

طلوع خواهد کرد ،

گندم ؛

از مشرق خواب چند هزار ساله ی مان .

******************************************

44 .

( فرصت شکفتن )

هنوز بیدارم ؛

و می اندیشم ؛

به اندیشه های لِه شده ای

که فرص شکفتنشان را باد با خود برد .

***********************************

45 .

( تبسم های مصنوعی )

چه پندار قشنگی دارد این دنیا

هزاران درد

غم

اندوه

به لب ها دوخته

امّا

تبسم های مصنوعی .

***************************************

46.

 (هبوط )

هبوط کرد آدم

به سرندیب

و حوّا

وسوسه شد .

به ویاری

که ابلیس پرورانده بود .

و عطسه کرد آدم .

و آنگاه ؛

فریاد استخوانی اش

در گلو

        ش

             ک

                 س

                      ت .

****************************************

47 .

 ( وسوسه )

بی گناهم !

ندانسته میوه ی کال خدا را چیدم .

و عطش بود

که وسوسه می کرد؛

دست های خوشه چینم را

و هبوط

کیفری شد ؛

به گناهی

که تقدیر ؛

            ر

               ق

                   م

                      زد .

******************************

48 .

( بانگ خروس )

به یغما می روند؛

و محو می شوند؛

ستاره ها !!!

در بانگ سپیده دمان خروس

تا من ؛

خود را بیاویزم

به ساعت شماته داری

که سال هاست ؛

به خواب رفته است .

*******************************************

49 .

( آخرین ستاره )

آخرین ستاره در

گلوی خروس همسایه جا گرفت .

ومن ؛

در تب اندیشه های فردایم .

*************************************

50.

( هجوم اندوه )

در این برودت و سرما

ها ... ها ... ی  نَفَست ؛

خورشید یست مرا

چشم هایت را

به عاریه خواهم گرفت .

تا بگریانم ؛ اندوهم را

شاید ؛

سبک شوم از

هجوم این همه اندوه !!!

***********************************

51.

 (صبح باکره )

پیله ای تنیده شب ؛

خویش را رها کن از سکوت سایه ها ؛

تا سپیده دم

که صبح باکره

در افق شکفته می شود .

*********************************************

52.

( غبار دل )

با تو ؛

می آویزم به شب .

وغبار از واژه خواهم گرفت .

وحسرت پاره های بی فروغ دلم را

خواهم آویخت .

به دار  !!!

*************************************

53.

 ( تنهایی )

نیامدی ؛

خیالی نیست .

دیگر ؛ در انتظارت نخواهم ماند.

می روم .

تا شاید ؛

در جاده های مه آلوده کسی؛

مرا به جرعه ای شبنم .

میهمان کند .

و در انزوای ثانیه ها

تنهائیم را

هاشور بزنم .

********************************************

54.

( سکوت هفت ساله )

خسته  شده ام .

می خواهم سکوت هفت ساله ام را

افطار کنم .

دیگر از

تهنه و تهمت هیچ جنبنده ای  ؛

هراسی ندارم .

گوشم از حرف های این کوچه نشینان دندان گرد پر است .

امشب؛

بر بالین گریه خواهم رفت.

وتا سحر

اندوه تمام واژه هایم را

خواهم گریست .

و فردا سبک خواهم شد .

****************************************

55 .

( آرام تر ... )

با شمایم ؛

رهگذران دل سپرده به باران !!!

آرام تر،حرف بزنید.

شب از نیمه گذشته و

فریاد های من ؛

هفت کوچه آبستنند .

وبه خواب رفته است ؛ همزاد لحظه های سکوت

شما را به خدا

آرام تر حرف بزنید .

*****************************************

56 .

(بلوغ خیس )

باران ،سر سلسله ی انقلابیست ؛

در باغ

که نگاه مضطرب تاکستان را

در امتداد بلوغی خیس

با خاک پیوند می زند .

و این ترانه

ارمغان فصلی ست .

که ، التهام خشک ترین گوراب ها را

به دست های غریب باد

سپرده است .

***************************************

57 .

 ( هجرتی ناگزیر )

باد می وزد ؛

و هجرتی ناگزیر در راه است .

و پرنده

در افق باغ

آخرین ترانه هایش را

سلاخی خواهد کرد .

و قلب کوچک پروانه های تُرد

در تنگ ترین دهلیز باغ

جان خواهد داد .

و کوچ

تنهاترین بهانه

برای سرودن است .

******************************************

58.

 پاییز ) )

باد ؛

آبستن یک حادثه است .

فوجی از فاجعه بر دوش کلاغ

باغ را ترساندَست .

تن رنجور پر از زخم درخت

به خودش می لرزد .

برگ ها می ریزند ؛

داغ ویرانی باغ

آخرین پرده ی سمفونی باد .

**************************************************

59 .

 ( مجال روئید ن )

حالا که مجال روئیدنم را

به سر انگشتان خشک باد سپرده ای ؛

آوندهایم را

به مکیدن شیره ی تلخ فلسفه

عا دت خواهم داد .

و آنگاه ؛

نَفسَم را

در هوای مُتعفن علف

سیراب خواهم کرد.

تا شاید؛

رُستن،

سایه ی تبلورم را

هاشور بزند .

**********************************************

60 .

(باور مریض )

دیگر

به هیچ پیام آوری

ایمان نمی آورم .

من این باور مریض را

خاک خواهم کرد .

در این هوای گندیده ی مسموم

هیچکس ؛

هوای حوصله اش

بارانی نیست .

ومن ؛

لاشه ی متعفن کاشکی هایم را

خاک خواهم کرد .

بی آنکه از

              آ

                   و

                       ا

                           ر

                               دیوار آرزوهایم

                               خاکستر نشین شب های بی ستاره شوم .

*************************************************

61 .

( نیش خنده های اردی بهشت )

اکنون ؛

خاکستری ترین ترانه

در تن من جاریست .

با تاولی تنیده در

این زخم واژه ها

فریاد می زند؛

هر شب ،

زنی که در رؤیای ناتمام هجاها

نام مرا ،

به تلاوت نشسته است .

اینک

منم ؛ تکیده تر

ازاین بلوط پیر

بر جاده های مه آلود انتظار

بشکن !

تو نیش خنده های اردی بهشت را

ای آخرین ترانه از

حلقوم رنگ ها

*********************************************

62.

 (چشم به راه )

با شاخه ای میخک

اگر می آیی

کنار پنجره

جُم نخواهم خورد .

وسطر

.

.

.

سطر

زخم هایم را برای تو

خواهم سرود.

تو را به حجم هرچه رنگ

تو را به عصمت سبز بابونه

و نفس های خیس این شب پاییزی

بیا !!!

که چیزی به بارش بی انتهای درد

و فصل های زرد بی بهار من نمانده است .

و کوچ این پرنده

محتمل ترین ترانه است .

***************************************

63.

 ( آخرین بازمانده ی ایل )

دلگیر تر از

کوچه های بی عبور و

آسمان مغموم و

غبار آلود این شهرم .

دلم ؛

برای گنجشک های خاکستری

وشیهه ی اسبان بی سواری

که چار نعل

دیرورشان را

می تازند ؛گرفته است .

شاید؛

این آخرین پرده از

ارتعاش پوزه ی اسب های بی سوار ،

بتواند؛

تسکینی بر زخم های نمک خورده ی

آخرین بازمانده ی ایل باشد .

*********************************************

64.

 ( وقت تنگ است )

گاهی وقت ها ،

خودم را

خاکستری تر از دیروز احساس می کنم .

به گمانم ، وقت تنگ است .

و نمی توانم

صفحه های هاشور خورده ی دیروز را

از ذهن این پرنده ی پیر پاک کنم .

بهتر است ؛ به همان نشخوار کردن امروز

ادامه دهم .

که دیگر ؛ کسی

بر چارچوب من

نخواهد نشست .

************************************

65 .

 ( تعبیر خواب هایم )

هر شب اسبی سپید ،

با زین باژگون

خواب های مرا

تا آخرین ستاره شیهه می کشد .

ومن ؛

تعبیر خواب هایم را

نخوانده ، به آب خواهم سپرد .

شاید این دلهره

از تعابیر نافرجام

متحول گردد .

و بار دیگر

رؤیای شیرین گندم زار

مرا به شب چرّه های گلّه

در جنگل بلوط

پیوند بزند .

آری ! هنوز هم ؛

گاهی دلم برای (( تنگ چوله )) و (( تنوش ))

تنگ می شود .

 

·          * تنگ چوله : تنگه  ای معروف در کوه تنوش از رشته کوه زاگرس و در دامنه های منگشت در حوالی زادگاهم چهارتنگ می باشد . چوله در زبان بختیاری  همان جوجه تیغی می باشد .

*تنوش :  یکی از مراتع سرسبز و پوشیده از درختان بلوط در دامنه ی کوه مُنگشت می باشد .

***********************************************

66.

 ( یک ستاره ی خاموش )

سال هاست،

که دیگر کسی سراغی از من نگرفته است .

ومن ؛

در حرکت ناگهانی اشیاء

رها شده ام  .

تو بگو !

که از دست یک ستاره ی (( خاموش ))

چه بر می آید ؟!

چگونه ؛

خواب های ندیده ام را

حراج کنم ؟

که آب از آب تکان نخورد .

**********************************************

67 .

 (سماجت پنهان موریانه ها )

به دل مگیر !

سماجت پنهان موریانه ها و اشیاء را

سال هاست که هیچکس

سراغی از ردّشان نگرفته است .

و خانه های قدیمی

مشغله ای جز،

تکرار همان خواب های دوش خویش

ندارند .

کسی باید ؛

غبار از این واژه های متروک برگیرد .

ومن ؛

ناتوان تر از آنم ؛

که از دیوار راست بالا بروم .

**********************************************

68.

 (  تقابل مشترکمان با اشیاء )

چه زود ،بزرگ می شویم .

و تقابل مشترکمان را؛

با اشیاء از یاد می بریم .

بی گمان ، کودکان راز تسخیر اشیاء را

می دانند .

وما!!!

در نهایت سیّال زمین ؛

خویش را از یاد برده ایم .

*****************************************

69.

 ( آرامشی ابدی )

مانیز ؛

چون اشیاء در شتاب روزمَرّگی هامان

سائیده و پیر می شویم .

و بی شک ؛

روزی

در یاد هیچ خاطره ای ، خوابی ،

و رؤیایی دیگر

متولّد نخواهیم شد .

وسکوت ؛

آرامشی ابدیست ؛

برای شاعری که تمام خواب هایش را

موریانه ها هاشور زده اند .

*********************************************

          قسمتی از مجموعه ی شعر : بی چتر زیر باران

                    سروده ی : بهزاد چهارتنگی

قالب غزل و تحولات آن

 

قالب غزل و تحولات آن

نحوه ی قرار گرفتن قافیه در شعرهای سنتی قالب های متفاوتی پدید می آورد .

یکی از مهم ترین انواع شعر غنایی غزل است ؛

غزل :در لغت به معنای سخن گفتن با زنان و عشق ورزی با ایشان ، حدیث عشق، عاشقی‌کردن، و عشق‌باختن ‌است در اصطلاح ادبیات فارسی غزل قالبی از شعر است که در آن مصراع اول و مصراع‌های زوج هم قافیه‌ اند و حد معمول آن به طور متوسّط بین ۵ تا ۱۲ بیت می‌باشد. هر چند بعضی از شاعران تا نوزده بیت نیز گفته اند . ازآن روی که این گونه شعر، بیشتر، در بردارندهٔ سخنان عاشقانه بوده‌است، شاعران فارسی آن ‌را غزل نام کرده‌اند. ولی،گاهی تنها مغازله و عشق را در خود جای نداده است بلکه شامل مضامین اخلاقی و دقایق حکمت و عرفان و قلندریات و مسائل سیاسی نیز می شود و حتی گاهی آمیخته با مدح می شود. و به‌مرور، و با ورود مفاهیم بلند اخلاقی و معانی دل‌آویز حکمت و عرفان در شعر فارسی، غزل از صورت پیشین آن به‌درآمد، و با اخلاق و عرفان در هم‌آمیخت . اولین کسی که عرفان را وارد غزل کرد سنایی غزنوی بود .

استاد همایی می نویسد : اصطلاح غزل در قدیم مخصوص اشعار غنایی و سرودهای آهنگن عاشقانه بوده ست که با الحان موسیقی تطبیق می شده است و آن را غالباً با آواز می خوانده اند . در عدد ابیات و سایر خصوصیات نیز شرط و قیدی نداشت ، بعد ، آن را مترادف « نسیب » به کار بردند و تغزلات پیش آهنگ قصیده را به اسم غزل نامیدند همان تغزلی که پیشاهنگ قصیده بوده است و « تشبیب » امیده می شود.

غزل از لحاظ شکل و قافیه ی عروضی با قصیده یکسان است ، بیت اول غزل را نیز « مطلع » و بیت آخر را « مقطع » می نامند. که معمولاً شاعر در مقطع غزل نام شاعری خود « تخلص » را به کار می برد و از دوره ی مغول به بعد ، ذکر نام معمول شده است ، امّا سعدی در غزل های خود کمتر از نام خود استفاده کرده است .

آن چه باعث اطلاق نام غزل بر قالبی معین از شعر می شود در درجه ی اول موضوع شعر است نه قالب ظاهری آن ، چه اگر از لحاظ فنی به صورت غزل و از لحاظ معنی در موضوعی غیر از عشق و احساس و - مسائل اجتماعی و عرفانی - باشد در حقیقت غزل نیست و اگر شعری به شرح تمایلات عاشقانه و عارفانه باشد ولی در صورت ظاهر غزل نباشد ، باز هم می توان جزو غزلیات به شمار آورد .

تحولات در غزل :

استقبال و نظیره گویی از غزلیات نیز از هنرها و هنرنمایی های شاعرانه است ، هم چنان که گفتیم در اشعار تا قرن ششم ، هرجا سخن از غزل به میان آید منظور تشبیب یا تغزل است و چهره های درخشان تغزلات در این دوره رودکی ، فرخی ، عنصری و قطران تبریزی است .

موضوع تغزلات رودکی ، عشق بی پیرایه است و سادگی و صمیمیت و یک رنگی معشوق بسیار ساده است .

پس از رودکی ، مشخص ترین چهره ی تغزل سرایی ، فرخی است که در کار غزل بلکه در تمام فنون شعر با زبانی شیرین و احساسی لطیف سخن را به مرز اعجاز می رساند .

شعر فارسی تا پیش از ظهور سنایی ؛ مشتمل بر وصف و مدح و اشعار عاشقانه بوده است ، امّا با ظهور سنایی و بروز حوادث اجتماعی و سیاسی و فرهنگی خاص و ایجاد خانقاه ها و توسعه ی تفکرات عرفانی ، قدر قصیده و مدح و ستایش های بی دلیل شکسته شد و به همراه آن قالب قصیده نیز فروریخت و در نتیجه غزل جای آن را گرفت سنایی در غزل به جای سخن گفن از مغازله ها و عشق ورزی های زمینی ، در غزل های خود به عشق الهی و شور معنوی می پردازد و فصلی تازه در شعر فارسی آغاز می کند که به لحاظ مضمون ها و اهداف ، کاملاً با تغزلات گذشتگان متفاوت است . و در عهد مشروطه نیز مسائل اجتماعی و سیاسی به غزل راه می یابد و شاعران از این قالب برای بیان دردهای اجتماعی و مسائل سیاسی و اجتماعی خود می پردازند.

با ورود عرفان به غزل داستان نیز وارد غزل می شود ، غزل های عرفانی مولانا و تمثیلات زیبای او گویای مراتب تهذیب نفس و مراحل سلوک است که با ظهور حافظ به اوج خود می رسد .

در دوره ی صفویان با ورود سبک هندی یا اصفهانی به شعر ، غزل نوز هم قالب غالب بود ، امّا ترکیبات ناخوشایند و ردیف های دشوار و مضمون های پیش پا افتاده همراه با ورود واژه های نامأنوس ترکی و مغولی موجب تعقیدات لفظی شده و غزل را از استحکام پیشین خود دور می کند ، در قرن سیزدهم و چهاردهم دوره ی بازگشت ادبی تا انقلاب مشروطه شعران غزل سرا بار دیگر شیوه ی حافظ و سعدی و... را در پیش گرفتند و به تقلید از شاعران سبک عزاقی پرداختند ، هرچند مضامین و اندیشه ها تکراری بودند.

گروهی از شاعران معاصر در کنار دیگر اشعار و غزلواره های خویش با غزل سنتی نیز تفننی داشته اند و چهره ای تازه در غزل نمودار ساخته اند که هم از لحاظ غنایی و هم از حیث شیوه ی بیان تازه است .

در این گونه غزل ها با گونه هایی از عشق و احوال عاشقانه روبرو می شویم که نه تنها ابیات غزل را از استقلال معنی خارج می کند ، بلکه مانند آن را در غزلیات پیشین نمی توان یافت ، زیرا تخیلات در این غزل ها قوی است بلکه زبان و آهنگ در آن ها نیز جلوه ای تازه و خیال انگیز دارد . از این دسته شاعران می توان به کسانی چون ؛ توللی ، سیمین بهبهانی ، نادر نادرپور ، پروین دولت آبادی و هوشنگ ابتهاج و... نام برد.

انواع غزل های معاصر :

آقای دکتر فرشیدور معتقدند که غزل معاصر را می توان به اقسام زیر تقسیم کرد :

1- غزل تعلیمی : مانند غزل های عارف و عشقی ، لاهوتی ، و پروین که مسائل سیاسی و انتقادی را مطرح می سازد.

2- غزل سنت گرا ، یعنی غزلی که دارای زبان و تعبیرات قدیمی است .

3- غزل زنانه ، که احساسات زنان را در قالب غزل بیان می کند ، از آن جا که این کار در شعر فارسی برای اولین بار صورت می گیرد و نوعی بدعت و نوآوری است ، سیمین بهبهانی از پیشروان این شیوه است .

4- غزل به زبان امروزی که کلمات و ضرب المثل های عامیانه و امروزی را در غزل به کار می گیرند ، مانند غزل های لاهوتی و شهریار .

5- غزل هندی ، غزلیاتی است که به شیوه ی صائب ( سبک هندی ) است و نماینده ی آن در شعر امیری فیروزکوهی است .

6- غزل نو : نوعی از غزل است که هم زیبا و روان باشد و هم دارای بافتی تازه و تشبیه ها و تصویرها و ترکیباتی نو باشد که بی سابقه است ،

مانند غزل نادرپور با مطلع :

برهنه بود و به کنجی فتاده پیرهنش                فروغ ماه در امواج زلف پر شکنش

۷- غزل های هندی نو : که در آن هم بافت تازه و نو دیده می شود و هم پیچیدگی و اصطلاحات کهنه ، بعضی از غزل های توللی و سیمین بهبهانی از این نوع هستند .

۸ - مثنوی غزل : به این شکل است که شعر بامثنوی آغاز و در لابه‌لای مثنوی،غزل کاملی گنجانده می‌شود و دوباره تاکید برمثنوی می‌رود .

یک نمونه مثنوی غزل از جناب محسن چالاک:

هلا مهتاب شب در چشم هایت

طنین موج دریا در صدایت

مرا با خود ببر آن سوی بودن

ببر هر جا که می خواهی دل من

ندارد فرق پاییز و بهارت

تو سرسبزی و جنگل وامدارت

بیا چشم و چراغ راه من باش

بیا همراه من ، همراه من باش

تو معنای حضور ناب عشقی

تو در شبهای من مهتاب عشقی

و بی شک عشق یعنی با تو بودن

همه زنجیر ها از تن گشودن

قدم بگذار در من ، در من ای عشق

بیا در من به جنگ آهن ای عشق

بسوزان هرچه بر جا مانده از من

بزن باران بر این دشت سترون

و دیدم هر چه را گم کرده بودم

تو را من ای خدا گم کرده بودم

تو را در سرزمین آرزو ها

تو را در نا کجا گم کرده بودم

چکاوک های خوش آواز خود را

در انبوه صدا گم کرده بودم

زلال چشمه ی خود را دریغا

در این مردابها گم کرده بودم

ببار ای ابر بر من هر چه داری

ببار ای ابر ، ای ابر بهاری!

تو را! دیریست آری می شناسم

تو را ای رود جاری می شناسم

۹- غزل مثنوی :کاملا شبیه مثنوی غزل است با این تفاوت که با غزل شروع می شود و در میانه ی آن ابیاتی در قالب مثنوی می آید و در ابیات پایانی دوباره تاکید بر غزل می رود .

يك غزل مثنوی از خانم : هیلا صدیقی

***********************

هوا بارانی است و فصل پاییز

گلوی آسمان از بغض لبریز

به سجده آمده ابری که انگار

شده از داغ تابستانه سر ریز

هوای مدرسه بوی الفبا’

صدای زنگ اول محکم و تیز

جزای خنده های بی مجوز

و شادیها و تفریحات ناچیز

برای نوجوانی ها ی ما بود

فرود خشم و تهمت های یکریز

رسیده اول مهر و درونم

پر است از لحظه های خاطرانگیز

کلاس درس خالی مانده از تو

من و گلهای پزمرده سرمیز

هوا پاییزی و بارانی ام من

درون خشم خود زندانی ام من

چه فردای خوشی را خواب دیدیم

تمام نقشه ها بر آب دیدیم

چه دورانی چه رویای عبوری

چه جستن ها به دنبال ظهوری

من و تو نسل بی پرواز بودیم

اسیر پنجه های باز بودیم

همان بازی که با تیغ سر انگشت

به پیش چشمهای من تو را کشت

تمام آرزو ها را فنا کرد

دو دست دوستیمان را جدا کرد

تو جام شوکران را سر کشیدی

به ناگه از کنارم پر کشیدی

به دانه دانه اشک مادرانه

به آن اندیشه های جاودانه

به قطره قطره خون عشق سوگند

به سوز سینه های مانده در بند

دلم صد پاره شد بر خاک افتاد

به قلبم از غمت صد چاک افتاد

بگو آنچا که رفتی شاد هستی

در آن سوی حیات آزاد هستی

هوای نوجوانی خاطرت هست

هنوزم عشق میهن در سرت هست

بگو آنجا که رفتی هرزه ای نیست

تبر تقدیر سرو و سبزه ای نیست

کسی دزد شعورت نیست آنجا

تجاوز به غرورت نیست آنجا

خبر از گورهای بی نشان هست

صدای ضجه های مادران هست

بخوا ن همدرد من هم نسل و همراه

بخوان شعر مرا با حسرت و آه

دوباره اول مهر است و پاییز

گلوی آسمان از بغض لبریز

من و میزی که خالی مانده از تو

 و گلهایی که پژمرده سر میز

غزلواره :

از انواع شعر معاصر است که بیشتر به لحاظ مضمون آن دارای اهمیت است وگرنه از لحاظ قالب اغلب با چهارپاره تفاوتی ندارد « ... در کنار غزلیات امروزی که به اشکال سنتی و رعایت موازین عروضی جلوه های جالبی ارند ، گونه دیگری است که با دارا بودن همان کیفیت غنایی و عاشقانه ولی فارغ از شکل بازشناخته ی غزلیات پیشین « غزلواره » نامیده می شوند و در آغاز با « افسانه» ی نیما جای خود را در ادبیات معاصر باز کرد ... این پایه گذاری در رشته و مسیر غزل ، با تغییر شکل ظاهری و شکسن وزن ، در بندرگاه های اوزان عروضی مسئله ی غزلواره را در روزگار ما مطرح ساخته است و گروهی به پیروی از نیما اندیشه های غنایی خود را در چنین اشعاری بیان نموده اند ، از شاعرانی که در سرودن غزلواره توفیق یافته اند می توان از توللی ، پرویز خانقی ، اخوان ثالث ، شاملو ، فروغ فرخزاد و فریدون مشیری نام برد .

غزلواره ای از پرویز خانقی :

پارینه ام ، پژمرده ام

هیهای من خاموش شد

کو بانگ تو کو های من

امروز من دیروز شد

کو شب شکن ، فردای تو

سردم ، غروبم ، مرده ام

خاکسترم ، خاکم ، گمم

کو آتش پیدای تو ...

                                بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

                                    شهرکردتیرماه ۱۳۹۱

شیوه ای آسان برای آموختن عروض و قافیه ی شعر فارسی

 

شیوه ای آسان برای آموختن عروض و قافیه ی شعر فارسی

عروض:به زبان ساده عروض علمي است كه،از وزن ودرستي يا نا درستي اوزان شعري و از معمول يا نا معمول بودن آنها گفتگو مي كند.از نظر لغوي از كلمه ي( عرضه كردن)گرفته شده است.

سابقه ي علم عروض:
ازسابقه ي علم عروض قبل از اسلام اطلاعي در دست نيست. اما در قرن دوم هجري در ميان اعراب شخصي به نام((خليل بن احمد فراهيدي)) توانست روابط ميان اوزان و اشعار را استخراج و تنظيم كند. وسپس ايرانيان علم عروض را از اعراب گرفته و تغيراتي در آن دادند.
شعر:
در ادب فارسي كلامي است موزون و خيال انگيزو در عرف مردم شعر كلامي است موزون و مقفي. كلماتي كه بي معني و فاقد تخيل باشند اگر چه وزن و قافيه داشته باشند شعر به حساب نمي آيند.
كلام:
الفاضي است كه از حروف تشكيل مي شود وبر حسب قرار داد بين افراد بر معاني خاصي دلالت دارند.
حرف:
جز بسيطي است كه از تركيب آن كلما ت ساخته مي شوند.از سي وسه حرف الفبا ي فارسي سه حرف(( مصوت)) وسي حرف ديگر را(( صامت ))مي نامند.
مصوت:
حرفي كه براي ادا كردن آن هوا با جرياني ممتد از گلو ومحفظه ي دهان با فشار عبور مي كند بدون آنكه به چيزي برخورد نمايد.

چند نكته ي مهم:

1.مصوت بلند(( الف – واو – ياء ))زماني مصوت به حساب مي آيند كه دومين حرف هجا باشند.
مانند: با - بي - بو

2.كلمه ي ((عيب)) و ((شوق ))استثنا هستند با وجود اينكه دومين حرف آنها ( ياء ) و ( واو ) است ولي مصوت به حساب نمي آيند. چون به كمك مصوت كوتاه تلفظ مي شوند نمي توان حرف ( يا ) در (( عيب )) و ( واو) در ((شوق )) را مصوت به حساب آورد.

3.حرف ((الف )) همواره بصورت مصوت بلند بكار مي رود.
مانند: ((الف )) در كلمات (دارا) و (بابا)
الف هميشه ساكن است وحركت نمي پذيرد. بنابراين هرگز در اول كلمه قرار نمي گيرد وهميشه در وسط يا آخر كلمه مي آيد.
كلماتي مانند: آدم ، انسان و اسب در حقيقت با (( الف )) آغاز نشده . بلكه حرف اول آنها همزه است. كه بصورت ((الف )) نوشته شده است.
كلمه ي (( آدم )) را اگر بخواهيم آوا نويسي كنيم ، چنين مي شود (( ء ا د م )) كه معادل كلمه ي ((عالم)) است.

4.حرف (( واو )) در صورتي مصوت است كه با صداي ((او = u )) يا با صداي (( اُ =o )) و يا با صداي تركيبي (( اُوْ =ow )) باشد.
مانند (( واو )) در كلمات ( بازو ) و ( خود ) و (خسرو )
حرف (( واو )) اگر با صداي (( و=v )) بكار رود ، مصوت نيست بلكه صامت است. مانند حرف ((واو )) در كلمه ي ( ورزش ) و كلمه ي (وفا )

5.حرف ياء ( ي ) هم در صورتي مصوت است ، كه با صداي كشيده ي (( يي )) بكار رود مانند حرف ( ي ) در كلمه ي (( ديد = did )) و كلمه ي ((بيد=bid )) وگرنه وقتي كه
با صداي ( ي= ye ) بكار رود، مصوت نيست و صامت است. مانند حرف ( ي ) در كلمه ي
((يار =yar )) و كلمه ي (( يك = yak ))

مصوت هاي ديگر:
غير از مصوت هاي بلند( ا – و - ي ) سه مصوت كوتاه هم در فارسي هست، كه عبارتند از:
زبر( _ِ ) ، زير ( ِ- ) و پيش ( _ُ ) كه به عربي فتحه-كسره و ضمه ناميده مي شوند.
حرف فتحه دار را اصطلا حاً ((مفتوح))وكسره دار را((مكسور )) وضمه دار را ((مضموم ))مي نامند. تلفظ فتحه ( اَ =a ) و كسره (اِ =e ) وضمه ( اُ = o ) مي باشد.

حروفي كه مفتوح يا مكسور ويا مضموم نباشند ساكن هستند. علامت حرف ساكن دايره ي كوچكي است كه آن را ( سكون ) مي نامند. وبر بالاي حرف مي گذارند. مثلا ً در كلمه ي ((مُعَدِلْ ))حرف ميم((مضموم)) و عين ((مفتوح)) و دال((مكسور)) و لام ((ساكن )) است.البته روي دال علامت تشديد قرار مي گيرد.
نكته:
بنابراين در زبان فارسي كنوني هفت مصوت داريم:
الف:سه مصوت كوتاه:( اَ =a )، (اِ =e ) و(اُ = O)
ب:سه مصوت بلند: (آ =a )، (ی =e) و( و= u)
ج :يك مصوت مركب ( اُ وْ =ow )
مثال ها :
بَ ba مانند: بَخت
بِ be // بِهشت
بُ bo // بُلند
بَا ba // باران
بُو bu // بُود
بی bi // بيدار
بو bow // بوُجار
بايد در نظر داشت كه عمل مصوت ها اين است كه ، بعد از حروف صامت در مي آيند، تا موجب آساني تلفظ آنها، و در نتيجه موجب آساني تلفظ كلمه شوند.

نكته ي مهم:
پيشينيان پذيرفته اند،كه قبل از هر يك از مصوت هاي بلند يك مصوت كوتاه و متناسب با آن قرار دارد.بنابراين هر مصوت بلند را، يك صامت حساب كرده اند.ما نيز ناچاريم آن را بپذيريم و از آن پيروي كنيم. زيرا اين نكته در علم عروض و قافيه داراي اهميت ويژه اي است.
مثلاً در كلمه ي(باد) حرف (ب ) را مفتوح مي دانيم وهمان حرف را در كلمه ي( بود ) مضموم و در كلمه ي ( بيد ) مكسور . به عبارت ديگر ،هر حرف پيش از (الف )) مفتوح است وهر حرف پيش از(ياء ) با صداي( يی =i ) مكسور وهر حرف پيش از (واو ) با صداي (اوُ =u ) مضموم .
همچنين مي توان پذيرفت، كه در مصوت تركيبي (اُوْ =ow ) مصوت كوتاه متناسب با (( واو )) با آن تركيب شده و مصوت مركب ساخته است. مثلاً در كلمه ي ((پرتو )) دو صداي (o ) و(u ) با هم
تركيب شده و صداي تركيبي (ow ) را ساخته است.
وزن چيست؟
سلسله اي از هجاهاي كوتاه و بلند است كه بر اساس نظمي مشخص ومتناسب با يكديگر در قطعه هاي مساوي به دنبال يكديگر آمده باشند. وزن از خصوصيات ذاتي شعر است.
بخش يا هجا چيست؟
آن مقدار از كلمه را كه بتوان با يك دَم يا بازدَم يا با يك حركت لب يا زبان تلفظ كرد را ((هجا )) يا ((بخش )) مي گويند.
نكته:
هر بخش هميشه با صامت آغاز مي شود .و مصوت همواره در مرتبه ي دوم قرار مي گيرد. زيرا از نظر تلفظ، ابتدا كردن با مصو ت نا ممكن است. مثلاً در كلمه ي ((بُلند)) اول صداي صامت ((ب )) را مي شنويم و سپس صداي مصوت كوتاه ((_ُ = o)) را



نكته :
1.تمام صامت ها يك واحد به حساب مي آيند.
2.مصوت هاي كوتاه هم يك واحد به حساب مي آيند.
3.مصوت هاي بلند دو واحد به حساب مي آيند.

هجاها:
1.يك هجايي مانند : آب ، راه ، گاه ، ماه و . . .
2. دو هجايي مانند: اَنار ، سارا و . . .
3. سه هجايي مانند : برادر ، زمستان و . . .
4. چهار هجايي مانند : آشپزخانه ، تماشايي ، مقررات و . . .
5. پنج هجايي مانند : سپاسگزاري ، احمدي نژاد و . . .
نكته: در فارسی شش نوع بخش يا هجا داريم :
1. صامت + مصوت كوتاه . مانند: چه ، كه ، تو (ضمير) ويا : بَ ، بِ ، بُ و . . .
2. صامت +مصوت بلند . مانند : با ، بو ، بي .
3. صامت +مصوت كوتاه +صامت . مانند : مَن ، شَب ، سَر .
4. صامت +مصوت بلند + صامت . مانند :مار ، مور ، مير .
5. صامت + مصوت كوتاه + دو صامت . مانند : دَست ، كِشت ، بَند .
6. صامت +مصوت بلند + دو صامت . مانند : داشت ، دوست ، بيست .
انواع هجا به زباني ساد ه تر:
1.كوتاه : شامل دو واحد مي باشد يعني از يك صامت و يك مصوت كوتاه . مانند : بَ ، كِ ، و..
2.بلند : هجاي بلند از سه واحد تشكيل مي شود و به دو صورت مي آيد.
الف:دو صامت و يك مصوت كوتاه . مانند : تَر ، بَر ، سَر ، شَر و . . .
ب:يك صامت و يك مصوت بلند . مانند : با ، تا ، بي ، بو ، نا ، جي و . . .
3. كشيده : اگر هجايی بيش از سه واحد باشد به آن هجای كشيده مي گويند. مانند :دوست ، خيش ، داشت ، كاشت ، دَ شت ، دار ، آرد ، خار و . . .
نكته :در تقطيع، كلمات همان گونه كه خوانده مي شوند نوشته مي شوند. مانند ((خويش)) = كه خوانده مي شود = خيش و ((كه )) خوانده مي شود = كِ
نكته ي مهم:مصوت بلندخودش به تنهايی دو واحد به حساب مي آيد. مانند( آ ، ي ، و )

واك چيست؟
به هر صامت ويا هر مصوت كلمه، يك واك گفته مي شود. به عبارت ديگر اگر بخواهيم بدانيم فلان كلمه، چند واك دارد، تمام صامت ها و مصوت هاي آن كلمه را مي شماريم.
مثلاً كلمه ي ((مَن )) از سه وا ك ( م + _َ + ن ) درست شده ، و كلمه ي ((شُما )) از پنج و ا ك ، (ش + _ ُ + م + _ َ + ا )
وكلمه ي ((سپاهان )) از نُه و ا ك (س + ِ + پ+ ا + ه + _ َ + ا + ن ) .
نكته ي مهم:
در علم عروض، هر بخش دو واكي ( يك صامت + يك مصوت كوتاه ) را يك بخش كوتاه مي نامند. و با يك نيم دايره ي كوچك ( u ) نشان مي دهند. وهر بخش سه واكي را يك (بخش بلند ) مي گويند. و با يك خط افقي كوتاه ( - ) نشان داده مي شود.
مثلاً كلمات (كه ، چه ، تو ) را اينطور ( U ) و كلمات (من ، ما ، بَر و . . .) را اينطور (- )
علامت مي گذارند.
نكته: به زبان ساده تر علامت هجا ها :
الف :هجای كوتاه : بِ ، دِ ، كِ ، شِ و . . . ( U )
ب:هجای بلند : را ، شا ، بي ، بو و . . . ( - )
ج : هجا ی كشيده : آ رَ د ، نا ن ، بيست و . . .( -U )

چند نكته ي مهم در علم عروض و تقطيع شعر :

1.چون علم عروض وتعيين وزن اشعار ، بنابر حروفي است كه به تلفظ در مي آيد و شنيده مي شود، به همين دليل ((واو معد و له ) را ناديده مي گيرند. واز به حساب آوردن آن چشم مي پوشند.مانند ((واو )) در كلمات ( خواهر ، خواندن ، خواهش ، خويش )

2.همان گونه كه قبلاً نيز ذكر شد ((ها ء )) غير ملفوظ در فارسي كنوني يك مصوت كوتاه (كسره ) محسوب مي شود. همچنين حرف ((واو )) در كلمه ي ((تو )) تنها يك ضمه يا مصوت كوتاه است. كه = ك ِ / تو = ت ُ .

تقطيع در عروض چيست و چگونه انجام مي گيرد ؟
تقطيع يعني قطعه قطعه وخرد كردن . و در اصطلاح علم عروض ، عبارتست از تقسيم كلمات به بخش هاي جدا گانه . مثلاَ اگر بخواهيم كلمه ي (( بر افروخته )) را تقطيع كنيم ، مي گوييم ، چها ر بخش دارد.
بخش اول : بَ
بخش دوم :رَ ف
بخش سوم :ر وخ
بخش چهارم : ت ِ
به عبارت ديگر ((بر افروخته )) = بَ + رَ + روخ + ت ِ .
به همين طريق كلمه ي (( خدايا )) = خُ + دا + يا . سه بخش است .
وكلمه ي ((مَن )) تنها يك بخش است.
و كلمه ي ((شُما )) = شُ + ما . كه دو بخش است .
مي بينيم كه اين دو بخش از نظر كشش صوتي و همچنين از نظر تعداد (( وا ك ها )) برابر نيستند. بخش اول ( شُ ) ، از دو واك ، يعني از يك صامت ويك مصوت كوتاه ، درست شده است. وبخش دوم ((مَا ) از سه واك يعني از دو صامت و يك مصوت كوتاه ساخته شده است .
ياد آوري :
به فتحه ي روي حرف ( م ) توجه كنيد همانگونه كه قبلاً ذكر شد پيش از حرف ((الف )) مصوت كوتاه (فتحه ) قرار مي گيرد.


نكات مهم و دقيق در تقطيع اشعار :

1.حذف (هاء ) غير ملفوظ :
در تقسيم كلمات به هجا های بلند وكوتاه ( ها ء ) غير ملفوظ حذف مي شود. مثل : مصراع زير از اخوان ثالث در كتاب ارغنون
((ای كه مي داني ندارم غير در گاهت پناهي ))
اي / كِ* / مي / دا / ني / نَ / دا / رم / غي / رِ / در / گا / هت / پَ / نا / هي
- - U - / - U - - / - U - - / - U - -
فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن
(هاء ) غير ملفوظ از ((كه )) حذف شده است .
نكته : هرگاه ((هاء غير ملفوظ )) در آخرين هجاي ركن هاي اصلي و يا ركن هاي فر عي كه به هجا هاي بلند ختم مي شوند ، واقع شود با حرف پيش از خود يك هجاي بلند محسوب مي شود. مانند اين مصراع از كليات شمس تبريزي:
((روشن ندارد خانه را قنديل نا آويخته ))
رو شن ن دا رد خا ن* را قن دي ل نا آ وي خ * ته
- - U - / - - U - / - - U- / - - U -
مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن
همان گونه كه مي بينيد (( هاي )) خانه حذف شده و ((هاي )) (( آويخته )) با حرف پيش از خود يك هجاي بلند ساخته است.

2. حذف همزه و يا الف :

گاهي ((الف )) و يا (( همزه )) به تلفظ در نمي آيد و حذف مي شود. مانند :
((كواكب در سجود* افتند* اگر لب را بجنباني ))
ك / وا / كب/در / س / جو / دف / تن / دَ / گر /لب / را / بِ / جن / با / ني
U - - - / U - - - / U - - - / U - - -
مفاعيلن / مفاعيلن / مفاعيلن / مفاعيلن
((الف )) افتند و (( اگر )) به جهت عدم تلفظ حذف شده است.
نكته (( الف )) به مصوت كوتاهي تبديل و بر روي حرف قبل قرار مي گيرد.

3. مد

مد به تنهایی یک حرف شمرده می شود و الفی که مد داشته باشد یک هجای بلند محسوب می شود.

مانند:

((شستم ز می در پای خم دامن ز هر آلودگی))

شس / تم / ز/ می /در / پا /ی /خم/دا /من /ز /هر /آ /لو /د / گی

_ _ U _ / _ _ U _ // _ U _ _ _ _ U _

مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن

حرف(( آ )) در کلمه ی (( آلودگی )) یک هجای بلند محسوب شده است.

یاد آوری : حرف (( آ )) اگر مصوت بلند پیش از خود واقع شود مد از تقطیع حذف می شود.

مانند:

(( گرچه مه در صورت آرایی ز گیتی بر سر آمد ))

گر چِ مه در / عا ل ما را / یی ز گی تی /بر س را مد

_ U _ _ / _ U _ _ / _ U _ _ / _ U _ _

فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن

مد در هر دو کلمه ( آرایی و آمد ) به جهت آن که (( آ )) مصوت بلند حرف پیش از خود تلفظ شده است، حذف شده .

4. تشدید (( ّ ))

تشدید یک حرف به حساب می آید،به عبارت دیگر کلمه ی مشدد همانگونه که در تلفظ تکرار می شود به هجاها تبدیل می شود.

مانند :

((سخن پیدا بود سعدی که حدّ ش تا کجا باشد ))

س خن پی دا / ب ود سع دی / ک حد د ش تا / ک جا با شد

U _ _ _ / U _ _ _ /U _ _ _ /U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

حرف (( د )) در کلمه ی (حدّ ) دو بار تلفظ شده و در دو هجای بلند قرار گرفته است.

5. نون ساکنی که :

نون ساکنی که پس از ( آ ) یا ( او ) و یا (یی ) ( مصوت بلند ) بیاید از تقطیع ساقط است.

مانند :

(آن ترک یغما یی نگر دل ها به یغما می برد)

آ تر ک یغ / ما یی ن گر / دل ها ب یغ / ما می ب رد

_ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U _

مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن

نون کلمه ی (( آ ن )) ساکن وپیش از آن مصوت بلند (( آ )) و اقع شده است بنابر این از تقطیع ساقط شده است. و حرف ( ن ) حذف می گردد. در کلماتی مانند: ( مشتاقان ، بدان ، جان، آن ، فرزین ، این ، بیرون و ..) که چنین شرایطی داشته باشند نیز حرف (( ن )) حذف می گردد.

6. واو عطف:

الف :

واو عطف در مواردی حرکت حرف ما قبل خود محسوب می شود(به مصوت کوتاهی تبدیل می شود )

مثال :

(صد عقل و جان اندر پیش بی دست و بی پا آمده)

صد عق لُ جا / ن ن در پ یش / بی د س تُ بی / پا آ م ده

_ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U_

مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن

حرف ( و ) در کلمه ی ( عقل و جان ) و ( بی دست و بی پا ) به صورت مصوت کوتاهی برای حرف پیش از خود در آمده است.

ب :

گاهی حرف (( واو )) در اواسط رکن ها و غالبا در اواخر ارکان کشش بیشتری پیدا می کند و با حرف پیش از خود به صورت هجای بلند تلفظ می شود و هجای بلند محسوب می گردد.

مثال برای اواسط رکن:

چنان صرف کن دولت و زندگانی

که نامت به نیکی بماند مخلّد

چ نا صر / ف کن دو / ل تو زن / د گا نی

_ U _ /U _ _ /U _ _ /U _ _

ک نا مت / ب نی کی / ب ما ند / م خل لد

فعولن / فعولن / فعولن / فعولن

مثال برای اواخر رکن:

( به جولان و خرامیدن در آمد سر و بستانی )

ب جو لا نو / خ را می دن / د را مد سر / و بس تا نی

U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

در کلمه ی ((جولان )) حرف ((واو)) با حرف پیش از خود هجای بلند ساخته است.

ج: (( واو )) عطف در آغا ز رکن ها به تلفظ در نمی آید.

مثال:

(وگر باشد شبه تابان کجا در دانگی کردن )

و گر با شد / ش به تا با / ک جا در دا / ن گی کر دن

U _ _ _ /U _ _ _ / U _ _ _ /U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

واو (( وگر )) در آغاز رکن قرار گرفته ویک هجای کوتاه را نشان داده است.

7.واو بیان حرکت:

واوی است که صحیح لغت دری ملفوظ نیست مانند: واو (تو ،دو ،چو ) که واو، حرکت حرف پیش از خود است و مصوت کوتاهی برای حرف پیش محسوب می شود و در تقطیع حذف می گردد.

مثال:

جهانا چه بد مهر و بد خو جهانی

چو آشفته بازار بازارگانی

ج ها نا / چ بد مه / رُ بد خو / ج ها نی

U _ _ /U _ _ /U _ _ /U _ _

چ آ شف / ت با زا / ر با زا / ر گا نی

فعولن / فعولن / فعولن / فعولن

((چو )) در آغاز مصراع دوم یک هجای کوتاه محسوب شده است.

نکته : واو بیان حرکت اگر در آخر رکن واقع شود هجای بلند به حساب می آید.

مثال:

(چو من با تو چنین گرمم چه آه سرد می آری )

چُ من با تو / چ نی گر مم / چ آ هِ سر / د می آ ری

U _ _ _ /U _ _ _ /U _ _ _ /U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

((تو)) در آخر رکن اول هجای بلند محسوب شده است.

8.واو اشمام ضمه:

(گویی که حرکت ما قبل این واو فتحه بوده و سبب واو بویی از ضمه گرفته است ). واو اشمام ضمه چون به تلفظ در نمی آید از تقطیع حذف می شود مانند واو خواسته و خواب و استخوان و ...

مثال:

(بت پرستان صورتش را سجده می آرند و شاید

گر کند خواجو به معنی آن جماعت را امامی )

بت پ رس تا / صو ر تش را /سج د می آ / رن دُ شا ید

_ U _ _ / _ U _ _ / _ U _ _ / _ U _ _

گر ک ند خا / جو ب مع نی/ آ ج ما عت / را ا ما می

فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن / فاعلاتن

((واو )) در ((خواجو )) ملفوظ نیست و حذف می شود.

9. کسره ی اشباعی :

هجای کوتاهی است که باید آن را به هجای بلند تبدیل کرد به عبارت دیگر حرف متحرکی است که می توان یک حرف صامت بر آن افزوده (به شرطی که این افزایش در وزن شعر مشکلی ایجاد نکند ).به جهت آن که این هجای کوتاه همیشه پس از مضا ف می آید آن را کسره ی اشباعی گفته اند.

مثال:

(اگر لذّ ت ترک لذّت بدانی

دگر لذّت نفس لذّت نخوانی )

در این بیت کلمه ی لذّت چهار بار تکرار شده است که در دو مورد مضا ف واقع شده است.

(لذّ ت ترک ) و ( لذّ ت نفس ) که در هر دو مورد (( تا )) لذ ت باید به هجای بلند تبدیل شود.

به عبارت دیگر می توان یک صامت مثلا ً (( ش )) در آخر هر دو افزوده و بیت بالا را به صورت زیر خواند:

اگر لذّتش ترک لذّت بدانی       دگر لذّتش نفس لذّت نخوانی

یاد آوری: این نکته ضروری است که کسره ی هرمضافی کسره ی اشباعی نیست مثلا ًما نمی توانیم در آخر کلمه ی (( ترک )) که مضاف است حرف صامتی بیفزاییم و بگوییم:((اگر لذّتش ترکش لذّت بدانی )) به وضوح می بینیم که وزن شعر شکسته می شود و شعر وزن خود را از دست می دهد.

مثالی دیگر:

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایبان دارد      بهار عارضش خطّی به خون ارغوان دارد

ب تی دا رم / ک گر د- ِ گل / ز سن بل سا / ی با دا رد

U _ _ _ /U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _

ب ها ر-ِ عا / رضش خط طی / ب خو ن-ِ ار / غ وا دا رد

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

کسره ی (( د )) و (( ر )) و (( ن )) در کلمات ((گرد )) و ((بهار)) و((خون)) کسره ی اشباعی است و حروف آخر این کلمات هجای بلند محسوب می شوند.

10. هجای کشیده :

الف : یک مصوت کوتاه و سه صامت و یا یک مصوت بلند و دوصامت مانند:

(( چرخ )) و ((هفت )) و (( روز )) و ((خواب )) در مثال های زیر این گونه هجای کشیده جز در آخر مصراع ها به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل می شود.

مثال:

(ور از نه چرخ بر تازی بسوزی هفت دریا را

بدرّم چرخ و دریا را به عشق و صبر و پیشانی)

و رز نه چر / خ بر تا زی / ب سو زی هف / ت در یا را

U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _

ب در رم چر / خُ در یا را / ب عش قو صب / رُ پی شا نی

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

چنان که می بینیم هجای کشیده ( چرخ و هفت ) هری ک به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل شده است امّا در مصراع دوم حروف آخر کلمات (چرخ و عشق و صبر ) به و سیله ی واو عطف به هجاهای بلند و کوتاه تبدیل شده است.

ب:یک مصوت بلند و سه صامت مانند (( کیست )) و ((کارد )) و (( سوخت )) (که در آن ها سه حرف ساکن دیده می شود ). در این موارد صامت سوم حذف می شود آن گاه مانند مورد الف در هجای کشیده عمل می شود.

مثال:

( آن کیست که کز روی کرم با ما وفاداری کند

بر جای بد کاری چون من یک دم نکو کاری کند)

آ کی س کز / رو ی-ِ ک رم / با ما و فا / دا ری ک ند

_ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U _ / _ _ U _

بر جا ی بد / کا ری چ من / یک دم ن کو / کا ری ک ند

مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن / مستفعلن

از کلمه ی (( کیست )) ( ت ) حذف شده و بقیه به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل شده است.

مثالی دیگر:

((گر موی من چون شیر شد از شوق مردن پیر شد       من آرد گندم نیستم چون آمدم از آسیا ))

در کلمه ی (( آرد )) حرف ( د ) حذف می شود و (( آر )) به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل می شود و در کلمات (شیر و پیر و نیستم و آسیا )

هجاهای کشیده به یک هجای بلند و یک هجای کوتاه تبدیل می شوند.

11.یإ مفتوح و یإ مختوم به مصوت بلند (( آ )،

که ماقبلش حرف مکسور باشد مانند) سیه و گیاه و بیا ) در این موارد حرف پیش از( یإ ) یک هجای کوتاه محسوب می شود و یا با حروف بعد یک هجای بلند و یا یک هجای کشیده را تشکیل می دهد.مثلأ ((سیه )) به ( س یه( U - ) و(( گیاه )) به ( گ یاه ( U - . ) و (( بیا )) به ( ب یا ( U - ) تقطیع می شود.

مثال:

میان نعره ها بشناخت آواز مرا آن شه

که صافی گشته بود آوازم از انفاس حیوانی

م یا ن-ِ نع / ر ها بش نا / خ آ وا ز-ِ / م را آ شه

U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _ / U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

شاهد مثال در کلمه ی (میان ) است که ((میا )) به یک هجای کوتاه و یک هجای بلند تقطیع شده است.

مثال دیگر:

بیاور می که نتوان شد ز مکر آسمان ایمن

ب یا ور می / ک نت وا شد / ز مک ر-ِ آ / س ما ای من

U _ _ _ /U _ _ _ / U _ _ _ /U _ _ _

مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن / مفاعیلن

((بیاور )) به یک هجای کوتاه و دو هجای بلند تقطیع شده است.

چند تعریف:

تعریف وزن:

وزن نظم و تناسب خاصی است، در اصوات شعر و می توان گفت که : وزن شعر فارسی، منظومه ی متناسبی است، از بخش ها ی کوتاه و بلند.

تعریف بحر:

همانطورکه در موسیقی دستگاههای گوناگون داریم در اوزان شعر نیز دستگاههای گوناگونی داریم که هر کدام از آنها را (( بحر )) می نامند.

مانند:(بحر مُتقارِب،بحر هَزَج، بحر رَمَل ،بحررَجَز و...بنابراین در اصطلاح علم عروض(( بحر )) عبارت است از دستگاههای مختلف شعری.

در شعر فارسی و عربی مجموعاً نوزده بحر یا دستگاه شعری داریم،که پنج بحر آن مخصوص اشعار عرب، و چهارده بحر آن مشترک میان فارسی و عربی است.

تعریف اَ فاعیل یا ارکان عروضی :

در علم صرف عربی برای رسنجیدن کلمات یعنی تعیین وزن و حروف اصلی آنها از سه حرف (ف – ع – ل ) استفاده می شود.مثلا می گویند: کلمه ی ( کاتب ) هم وزن کلمه ی ( فاعل ) است و (مکتوب ) هم وزن ( مفعول ) و ( استغفار ) هم وزن استفعال و( ضَرَ بَ ) هم وزن فَعَلَ در علم عروض نیز کلماتی با همان حروف ( ف – ع - ل ) جعل کرده و ساخته اند تا کلمات و ترکیبات شعری را با آنها بسنجند. به این کلمات(( اَفاعیل یا ارکان عروضی )) می گویند .

افاعیل یا ارکان عروضی ،، تنها شامل هشت کلمه ی ذیل است.

1.مفاعیلن 2.فاعلاتن 3.مستفعلن 4.مُتفاعلن 5. مفا علن 6.مفعولاتُ 7.فاعلُن 8. فَعولَن

برای آشنایی بیشتر برای هر یک از این ارکان کلمه یا ترکیبی هموزن آورده می شود:

1.مَفاعیلُن = مَ + فا + عی + لُن = فَراوانی = فَ + را + وا + نی(U--)

2.فاعلاتُن = فا + ع + لا + تُن =کاروان ها=کا+رِ+وا + ها(-U -- )

3.مُستَفعِلُن =مُس+تَف+عِ+لُن=دَرهرچَمَن=دَر+هَر+چَ+مَن(--U - )

4.مُتَفاعِلُن = مُ +تَ +فا +عِ +لُن=بِخُدا قسم (U U - U - )

5.مُفاعَلَتُن = مُ +فا + عَ + لَ + تُن = وَفا بِکُنَم (U –U U - )

6.مَفعُولا تُ =مَف + عُو +لا + تُ = در گُلخانه (- - - U )

7.فاعِلُن = فا + عِ + لُن = پُر ثَمَر (- U - )

8.فَعُولُن=فَ + عُو +لُن =شِمارِش ( U - - )

چنانکه ملاحضه می شود؛مفاعیلن و فاعلاتُن و مستَفعِلُن و مفعولاتُ،هرکدام از چهاربخش، و متَفاعِلُن و مفاعَلَتُن هر یک از پنج بخش وفاعِلَن و فَعولُن هر یک از سه بخش درست شده است.

انشاا... در قسمت بعدی و به زودی در مورد (بحر) و ( بحور عروضی) مطالب مفید ی را جهت استفاده ی دوستان ارائه خواهم داد. موفق و پیروز باشید.

                                                            بهزاد چهارتنگی( خاموش )

                                                                    شهریور ۱۳۸۹

طعن و کنایه در نقد

بعضى از منتقدان جديد در تعريف خود از شعر محدوديت قائل شده اند تا بر نوع خاصى از تناقض و معنى مضاعفى که شعر بوسيله ى آن؛حالتى را بيان مى کند؛تاکيد ورزند. اين منتقدان بر اهميت خواندن دقيق و هوشيارانه ى متن شعر بمنظور ارائه ى گوشه هاى کنايه و اشارات تناقض گونه- که در مورد هر منطوق شعرى معتبر؛آن را اساسى مى شمارند- تاکيد دارند. رابرت پن وارون در سخنرانى خود تحت عنوان ((شعر محض و غير محض)) در سال ۱۹۴۲در دانشگاه پرينستن گفته است:((براى آن که شعرى خوب بشمار آيد بايد خود اين استحقاق را کسب کند.)) و منظور او اين بوده که شعر نبايد فقط آراء و معتقدات عاطفى سراينده رابصورت کليات سهل بيان کندبلکه بايد با همه ى موضوعات على البدل ديگرى که آن معتقدات عاطفى را با گنجاندن آنها بنوعى در بيان شعرى به مخاطره مى اندازد؛سازگارى داشته باشد. رابرت پن وارن مى گويد:((شعر به هيچ عنصر ويژه اى اختصاص ندارد بلکه بر مجموعه اى از روابط؛ يعنى بر ساختمانى که آن را شعر مى ناميم: تکيه دارد.
شاعران نه فقط کوشيده اند که آنچه را که مورد نظرشان است بگويند بلکه سعى کرده اند آن را اثبات کنند. قديس مى کوشد با شادمانه رفتن به درون آتش؛ کرامت خود را اثبات کند؛اما شاعر از طريق سپردن روياى خود به آتش طعن و کنايه به اميد آنکه آتش آن را بپالا يد روياى خويش را اثبات مى کند.
بعبارت ديگر شاعر مى خواهد نشان دهد که روياى خود را به زحمت احراز کرده است؛رويايى که وى آرزومندست بر پيچيدگيها و تناقضات تجربه ى شاعرانه چيره گردد.طعن و کنايه يکى از چنين شيوه هاى القاء است.
در اين جا بر((ساختمان))شعرى تاکيد شده است. شعر خوب چنان تشکيل يافته که تاثير متقابل بين عناصر آن؛مجموعه اى از معانى را تعبيه مى کند که از خلال آن
شاعر به يافتن راهى براى وصول به منطوق نهايى خود موفق مى شود.طعن و کنايه وتناقض از آن جهت حائز اهميت اند که تمام تحولات و مواضعى را که ناقض حالات مورد نظر شاعرست در برگرفته پيش بينى تواند کرد.مثالى بسيار ساده مى آورم:اگر شاعر بتواند در همان حالى که در شعرى عاشقانه بشدت تحت تاثير قرار گرفته بر خويش بخندد؛ امکان خنده ى ديگران را نيز پيش بينى تواند کرد و خود را از استهزا احتمالى آنان مصون مى دارد. اين نوعى درمان بمثل بيمارى است.اما شاعر ساده دلى که در تنظيم تصويرها و ديگر صنايع شعرى خود؛استهزاگران و يا ريشخندکنندگان احتمالى را بحساب نمى آورد؛شعرى خواهد سرودکه با سهولتى ناخواسته به سوى معنى و مقصود حرکت مى کند و احتمالا متکى بر موضوعات و واکنشهاى پيش بينى شده است و به اين ترتيب بصورت سورتمه اى لغزنده و يا سقوطى در فضا در مى آيد.

                                 بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

                               خوزستان - ایذه - ۵ / ۶ / ۱۳۸۹

نقدی بر مجموعه ی شعر ( عاشق عمودی می میرد )استاد شهرام فروغی مهر

   سرآغازی بود نام خداوند                   که دارد ریشه در جان هنرمند                                       مجموعه شعر عاشق عمودی می میرد اثریست از شاعر جوان و نازک اندیش روزگار اسیر دی ماه شده ی ما ؛ استاد شهرام فروغی مهرکه در سال 1388 توسط نشر فرهنگ ایلیا در رشت با تیراژ ۱۱۰۰ نسخه به چاپ رسید. و حقیر بر حسب وظیفه بر آن شدم تا نقدی هر چند ناقص بر این مجموعه ی مملو از احساس بنگارم که امیدوارم مورد توجه ادب دوستان عزیز واقع گردد . بی گمان امروزه تاثیر شعر شعرای نو گرای خطه جنوب بخصوص خوزستان بر شعر فارسی راهیچ ادیبی نمی تواند نادیده بشمارد.از بزرگانی چون زنده یاد قیصر گرفته تا سیدعلی صالحی و... , و امروزه نیز جوانان جویای نامی در این عرصه قلم می زنند که توسن خیالشان بی شک فراتر از مرز جغرافیایی را خواهد پیمود . و گوای ادعای من همین مجموعه ی(( عاشق عمودی می میرد )) است. اکنون به بررسی شاخص ها و واژه های بکار رفته در شعر فروغی می پردازم :گلایه،شکایت و حسرت گذشته ها درشعر فروغی موج می زند . تصویر دنیای بی پرنده و شکستن کشتی امید و تنهایی وجه بارزی از تخیل واقعه گرایانه ی ایشان است .(( حتی پرنده ای که تلخ بخواند نیست /این سپیدی بی گنجشک / به تف شیطان هم نمی ارزد/ پرنده هم پرنده های قدیمی ...)) واژه ی (( پرنده )) چهل و پنج بار در این مجموعه تکرار شده است؛ و این کاربرد نمی تواند اتفاقی حادث شده باشد.واین همان احساس رهایی از ریسمان های امروزی و افسوس شاعرانه ی فروغی از این دنیای سیمانی تکنولوژی زده است .با نگاهی به مضمون سروده ها شاید بتوان نام دیگری نیز بر این مجموعه نهاد و آن هم تفکریست که فضای کلی مجموعه را در بر گرفته است: (( حسرت تمام باید ها و نباید ها )). گاهی شاعر دلتنگ عروسکی می شود و گاه دلتنگ گنجشک های خاکستری دیروز : (( در التهاب دقیقه ها / عروسکی تنهاست / باران خنده های مجازی / بر سطوح پوچ این ساعتها می بارد / ...)) دردهای فروغی حسرت دنیای کودکانه و صداقت هاییست که دقیقه ها کمر به تخریب آن بسته و جز حسرتی برای انسانی که به دنبال (utopia) مدینه ی فاضله و سیر و سلوک در کوچه پس کوچه های بخارا و سمرقند راه به بیراهه برد چیز دیگری نیست . او باحسرتی تمام به دنبال آن آرمان شهریست که بهارش حتی با یک گل هم بهار بود و دیگر هیچ . (( در خالی ساعت/ بوی تیک تاک تلخی نیست /دنبال آن پرنده ی ناممکن / در حس دایره سرگردانم / از حرص گناه آدم /در کوچه های بی چراغ زمین / تب می کندحتی پیراهنم /...)) به جرأت می توان گفت که فروغی در این مجموعه به زبان خاص خود دست یافته است و لزوما برای نقد و درک اندیشه اش باید این زبان را کاوید . شعر او دارای بیان تصویری است . وبه جای آنکه به واژه بیندیشد به ساختن تصاویر بکر پرداخته است . در این مجموعه ما با تصاویری قابل لمس مواجه ایم نه با واژه هایی سرد و بی روح مثلا وقتی می خواهد از فرا رسیدن سال جدید و حسرت روز های درک نشده و عمر بر باده رفته حرف بزند، چنین می گوید که : (( باقیمانده ی ماه اسفندی / مزه ی خورشید هم نمی دهد / که طول می کشد درتکلم ستاره/ و هی گله های ابر می رمند / با دسته های پرنده ی کوچان / ساعت شماطه دار پیر پدر بزرگ /سالهاست / ریش سفیدش می جنبد / . . . )) یا آنگاه که می خواهد از (( مرگ )) ایماژی نو بسازد دست به آفرینشی بی بدیل می زند و می گوید : (( حالا که در نگاه تو گوری / چشمک به مرگ می زند / یعنی که بوی کافور می دهم / من بی تو گور ندارم که هیچ /حتی هوای من اینجا مساعدنیست . / ... )) حتی اسامی معنی در شعر او شکل و رنگ و تحرک دارند : (( طاعون شب / درخت کهنه ی روز / سایه زار ثانیه ها / باران پرنده و . . . )) از این لحاظ می توان شعر ایشان راشعر تصویرگرا نامید . این نوع بیان سمبولیک به معنای خاص کلمه نیست .(( صدای غربت این پلکان متروک / در حیاط نمور خانه / صدای همان آدمهایی ست / که در حیات سالهای خویش / رسوب کردند/...)) هیچ یک از اشیا و واژه ها وسایل بیان احساس شاعرند و ارزش مظهری یشان بسته به نوع بیانشان در شعر است . مثلا در همین سروده صدای غربت و تنهایی انسان با تصویری از پلکانی متروک در حیاطی نمور ایماژی ست هرچند آشنا و شاید تکراری اما دلنشین و به جاست . و احساسی غریب را در خاطرمان آبستن است . از این دست سروده ها و استفاده از ایماژ به جای واژه در شعر فروغی کم نیست . مثل این سروده : (( در نقاشی هایم باد نمی آید / و هیچ درختی / پنجره را نمی بوسد/ . . .)) و یا آنجا که می گوید : (( ازاین ماه معیوب که افتاده توی فنجانم / حرفی نمی چکد / . . .)) و یا اینجا که چنین به تصویر کشیده است : (( لیوانی از اندوه / بر میز غمگینی خیس / مرداب تلخی ست / . . .)) در اینجا واقعا تصاویرند که به جای شاعر شعر می گویند ، و شاعر غرق در زبان تصویر و پرواز واژه هاست . اکثر تصاویر و واژه ها مختص و شاخصه ی بارز زبان فروغی ست .(( مرگ ، پرنده ،پروانه ، گنجشک ، آسمان ، غروب ، غم ، ساعت ، دقیقه ، ثانیه ، پنجره ، و حتیاستفاده از ضمیر ( تو ) و مخاطب قرار دادن دیگری و ساختن معشوقی همیشه غایب در شعرش خاص خود اوست . و حتی می توان گفت که بیان شاعرانه ی او نوعی الفبای تصویری دارد. و همین تفاوت تکنیک او با ایماژیسم است . ایماژیست ها، اندیشه و احساس خود را بر دوش تصاویر می اندازند و سپس برای عرضه کردن فکرشان از تمام اشیا ، اشخاص تاریخی و اسطوره ها که در اختیار داشتند استفاده می نمایند و به همین دلیل اغلب در معرض اتهام تصنوعی بودن قرار می گرفتند، حال آنکه تصاویر در شعر فروغی قابل لمس هستند و آنقدر استادانه به تصویر پرداخته که مجسمه ساز در سنگ ؛ با این تفاوت که مجسمه ساز از روی نقشه و مدلی دست به آفرینش می زند اما فروغی در همه ی سروده هایش بی آنکه بخواهد و یا از مدلی پیروی کند فکر و اندیشه اش همچون رودی سیال و جاری یکنواخت همه ی سروده ها را فرا گرفته است . شعر فروغی را می توان نوعی بیان تصویری تفکرات او دانست .خالی از تفکرات پوچ فلسفی و واژه های سقیل و نامفهوم .فروغی بر اتکا تجارب شخصی خود حرف می زند . و هر ازگاهی به دنیای کودکی خود سرک می کشد. و می گوید : (( کاش از دقیقه های آمده بر می گشتم و / از سراب ثانیه های نیامده نمی ترسیدم . /کاش به احتمال گم شدن هم که بود / بر می گشتم / تا شاید حوالی همان دیروزهای دور/ فانوسی شکسته از تهاجم سالها /کودکی ام باشد/که دیگر نمی شناسمش . بسیاری از سروده های ایشان از دنیایی دور و کودکانه و بدون هیچ واسطه ای شروع می شوندکه در آن هیچ چیز اصل نیست . و از روی ساده اندیشی کودکانه ای است که حتی شاعر خواب های پیری خودش را هم رنگ می زند : ((با مداد رنگی ها / به کوچه می روم / تا روزهای سیاه و سفید را / آبی کنم / ...)) در این دنیایی که به قول خود شاعر سپیده دمانش بی پرنده و گنجشک است، در این دنیای وحشت زده از بادهای ناموافق و انبوه پنجره های بی پلک که تنها حماسه اش برگ هایی ست به جا مانده از خمیازه ی مرگ همواره شعرهای فروغی به اندوه و حسرتی تمام شعله ور شده است . در دنیایی که شک دروغ می سازد و انسان باید با خودش بسیار صادق باشد تا بتواند برای (( گورهای ساکت دنیا هزار بسم الله نذر کند . )) او هرگز نخواستنه تسلیم چنین دنیای آفت زده و بیمار شود و با آنکه می داند همه ی تلاشش جز آه و حسرت و نبش قبر کردن ارزش های فراموش شده ی دوش نیست باز وسواس دارد که : ((دلتنگی های این پرنده را / هیچ بارانی نمی شوید/...)) و یا (( این خشکسالی لبخند / جذام بی اجازه ی تنهایی ست /...)) برای فروغی دنیا هنوز همان دنیای دیروزیست که اسیر دیو زمستان مانده است ( با مترسک این سال ها ی سرد / باد در گلویزمستان می پیچد / و سهم هیچکس بهار نیست /...)) برای او نفس عمل ، بیش از نتیجه اهمیت دارد و در انتها همه ی آمال ، آرزوها و حسرت ها و گلایه هایش نوعی نوستالژی به چشم می خورد . او حتی حاضر است خود را فدای اندیشه و باورهایش کند ، آنگاه که فریاد می زند ((ایهاالناس! / برگی در بادها و / درنگی در یادها / کافی ست تا سایه نباشم و /رنگ از سیاهی نگیرم /...)) او به دنبال تغییر است و می خواهد ارزش های فراموش شده را دوباره زنده کند. تمام جاده های بی عبور را و همه ی راه های رفته و نرفته را می آراید، اعتماد را ،شک را ، دوستی را ، مرگ را و حتی گاهی در شعرش خود را می آویزد به ساعت شماطه دار پیر پدر بزرگ در التهاب دقیقه ها هنگامی که حتی عروسکی تنهاست . و گاهی نیز از همه چیز به ستوه می آیدو فریاد سر می دهد که : (( از حوصله ی سالها بیرونم و / از حیاط تقویم ها دور / نه برگی به دوش بادم / نه روزی که خط می خورد و/ جز نامی تهی نیست./ از حوصله ی خودم هم بیرونم/ و سر بر شانه ی دقایقی کبود / نزدیک ترین ثانیه به گریه ام /... )) در مجموع شهرام فروغی مهر شاعریست تصویرگرا با پیچیدگی ها ی ظاهری در شعرش اما درونی ساده و کودکانه که حسی زیبا را به مخاطب منتقل می کند و با وجود تمام حسرت ها و نا امیدی ها به همه ی آنچه باید ایمان دارد . او که خود دانش آموخته ی زبان و ادب فارسی ست سالهاست که در کنار سرودن به تدریس نیز مشغول است. امیداست باچاپ اینگونه آثار شاهد رشد و کیفیت شعر وادبیات مان باشیم و پایانی خوش باشد بر افول کیفی بوجود آمده در یکی دو دهه ی گذشته .              خادم اهل قلم : بهزاد چهارتنگی ( خاموش )                     شهرکرد : 30 / 5 / 1391

مقدمات شعروشاعری (قسمت پنجم )

مستزاد:

به شعری گفته می شود که به آخر هر مصراع آن یک قالب شعری دیگر ؛ به صورت کلمات موزون

افزوده می شود. بطوری که کلمه یا کلمات افزوده شده معنی مصراع ماقبل خود را تکمیل کنند.

نکته: کلمات موزون پایان مصراع ها همگی بر یک وزن می باشند و با مصراع های قبل خود نیز

هم وزن هستند.

نکته ی دیگر اینکه به خاطر داشته باشید که مصراع های اول مستزاد خود در واقع یکی از قالب های قطعه ؛

رباعی یا غزل بوده است که شاعر با افزودن کلمات موزون در پایان هر مصراع قالب جدیدی به نام مستزاد ساخته است.

نمودار مستزاد:

..........................1 ...............*

.......................... 1 ...............*

........................... ...............

...........................1 ...............*

مثال شعری :

دوشینه پی گلاب می گردیدم *بر طرف چمن

پژمرده گلی میان گلشن دیدم *افسرده چو من

گفتم که چه کردی که چنین می سوزی* ای یار عزیز

گفتا که دمی در این جهان خندیدم *پس وای به من

مشخصات مستزاد :

1. موضوع و درون مایه ی مستزاد می تواند مدح ، عشق و عرفان ،مسائل اجتماعی و میهنی باشد.
2. تنها قالب شعر سنتی است که مصراع های آن با هم مساوی نیستند.
3. اولین مستزاد در قرن پنجم از مسعود سعد سلمان به جا مانده است.

نکته : اهمیّت مستزاد در آن است که در پیدایش شعر نیمایی اثر داشته است و منبع الهام نیما در کوتاه و بلند کردن مصراع های شعر نو بوده است.

البته شاید به گونه ای بتوان قالب تازه متولد شده ی(( زلال ))را نیز باهمین منظر نگریست.

مشهورترین مستزاد سرایان عبارتند از : مسعود سعد سلمان ، نسیم شمال ، ملک الشعرای بهار ،

ادیب الممالک فراهانی ، مهدی اخوان ثالث و حسام هروی

فرد ( تک بیت ):

بیتی است مستقل که شاعر تمام منظور خودش را در همان یک بیت بیان می کند و این یک بیت ممکن است مصرّع یا غیر مصرّع باشد.

مثال :

مردی نه به قوت است و شمشیر زنی

آن است که جوری که توانی نکنی

درون مایه و محتوای مفردات معمولا مسائلی چون پند و اندرز و حکمت می باشد.

مشهورترین تک بیتی سرایان : سعدی و صاحب تبریزی هستند.

شعر نو:

اصطلاحا به اشعاری گفته می شود که آزادانه از تعهدات سنتی نسبت به اوزان قراردادی و قافیه ها و ایماژها و تلمیحات و کنایات و . . . باشند.

سه شیوه در شعر نو رایج است :

۱. شعر آزاد : که وزن عروضی دارد. اما جای قافیه ها مشخص نیست.اشعار نیما یوشیج ،

مهدی اخوان ثالث ، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری ( هر کدام کم و بیش با سبک مخصوص به خود )

در این طبقه جا می گیرد.

مشخصات شعر آزاد یا نیمایی :

الف : مضمون و درون مایه ی شعر نیمایی احساسات ، تجربیات شخصی ،عشق ،سیاست و اجتماع

می باشد.

ب: پدید آورنده ی شعر آزاد را می توان علی اسفندیاری مشهور به (( نیما یوشیج )) دانست . هر چند که قبل از ایشان پیشگامانی همچون میرزا تقی خان رفعت ( نخستین نظریه پرداز شعر نو نیمایی ) و ابوالقاسم لا هوتی ، جعفر خامنه ای و بانو شمس کسمایی را نام برد.

تفاوت شعر نیمایی با قالب های سنتی :

الف :محتوا و درون مایه : نگاه تازه به طبیعت و جهان و جهت گیری اجتماعی و استفاده از نماد ها در طرح مسائل اجتماعی ، انعکاس فضای طبیعی و رنگ محلی در شعر از ویژگی های محتوا یی شعر نیمایی است.

ب : از نظر قالب : کوتاه و بلند شدن مصراع ها و جابجایی قافیه از ویژگی های دیگر شعر نیمایی به شمار می آید.

2.شعر سپید : که هرچند آهنگین است امّا وزن عروضی ندارد و جای قافیه ها هم در آن مشخص نیست

در این شیوه فقط شعر احمد شاملو معروف است.

3.شعر موج نو : که نه تنها وزن عروضی ندارد بلکه معمولا آهنگین هم نیست و قافیه هم ندارد و فرق آن با نثر معمولا در ارائه ی مطلب و نحوه ی خاص بیان و بطور کلی در تخیل شعری است.شعر موج نو به دشواری و تعقید معروف است. می توان در این شیوه سید علی صالحی ، هوشنگ چالنگی وهرمز علی پور را نام برد.

اما باید متذکر شد که از میان این سه شیوه ، شعر آزاد مقبولیت بیشتری یافت و معروف ترین و معقول ترین و موفق ترین اشعار شعر نو به این شیوه است. در شعر سپید کسانی نثر را با شعر اشتباه گرفتند و قطعات ادبی منثور خود را شعر خواندند.

در شیوه ی موج نو هم کسانی پنداشتند که نثرهای دشوار را می توان شعر خواند.البته در این دو شیوه هم آنچه که شایسته ی نام شعر باشد بسیار ست. اما آسانی نشر شعر ( به سبب چاپ کتاب و وفور مجلات و سایت های غیر تخصّصی ) و همچنین عدم منتقدین آگاه بدون خصومت های شخصی در این عرصه باعث شد که خیل عظیمی به کار شعر و شاعری بپردازند که ماهیت آن امری تخصّصی است روی آورند و چهره ی سبک جدید را تا حّدی مخدوش سازند.

در سال های اخیر از تاثیر شعر نو و سنتی در هم ، غزل جدید یا غزل نو یا غزل تصویری پدید آمد که هر چند قالب آن سنتی است امّا زبان و تخیّل آن نوین است. در شیوه ی غزل تصویری و نو می توان از غزلیات استاد حسین منزوی و محمدعلی بهمنی نام برد.

ازدواج و آشتی شعر نو و کهن کم کم از غزل به قوالب دیگر چون مثنوی و رباعی هم سرایت کرد و شیوه ی چهارمی به شیوه ی شعر نو افزوده شد که می توان آن را شعر نو سنتی خواند.

نمونه هایی از شعر نو آزاد یا نیمایی: می توان از شعر ( آی آدمها ) سروده ی نیما در سال 1320 و شعر معروف نیما ( می تراود مهتاب )) نام برد.

1. قسمتی از شعر ( آی آدمها ) :

آی آدمها که بر ساحل نشسته شاد و خندانید!

یک نفر در آب می سپارد جان .

یک نفر دارد که دست و پای دائم می زند

روی این دریای تند و تیره و سنگین که می دانید.

آن زمان که مست هستید از خیال دست یابیدن به دشمن

که گرفتستید دست ناتوانی را

تا توانیی بهتر را پدید آرید،

آن زمان که تنگ می بندید

بر کمرهاتان کمربند،

در چه هنگامی بگویم من ؟

یک نفر در آب دارد می کند بیهوده جان قربان !

آی آدمها که بر ساحل بساط دلگشا دارید!

نان به سفره، ...

2. قسمتی از شعر ( می تراود مهتاب ) : یکی از معروف ترین سروده های نیما در سال 1327

می تراود مهتاب

می درخشد شبتاب

نیست یکدم شکند خواب به چشم کس و لیک

غم این خفته ی چند

خواب در چشم تَرَم می شکند.

نگران با من استاده سحر

صبح می خواهد از من

کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را بلکه خبر

در جگر لیکن خاری

از ره سفرم می شکند.

نازک آرای تن ساق گلی

که به جانش کِشتم

وبه جان دادمش آب

ای دریغا به برم می شکند.

دستها می سایم

تا دری بگشاید

بر عبث می پایم

که به در کس آید.

در و دیوار به هم ریخته شان بر سرم می شکند.

می تراود مهتاب ، ...

چنانکه ملاحظه می شود از ویژگی های شعر نیمایی در این دوره این است که اغلب اشعار هم دارای عنوان است و شاعر هم اغلب تاریخ سرودن آن را قید می کند. این ویژگی در اشعار گذشته ی فارسی و نزد سنّت گرایان کمتر دیده می شود. در حالی که ذکر تاریخ و محل سرودن شعر کار منتقدان بعدی را برای مطالعه ی سیر فکری شاعر آسان می کند.

از سروده های معروف و جاودان در شیوه ی آزاد یا نیمایی می توان به شعر ( زمستان مهدی اخوان ثالث )

و شعر زیبا و دلنشین ( صدای پای آب سهراب سپهری ) و شعر ( مرگ انسانیت فریدون مشیری )

وشعر ( تولدی دیگر فروغ فرخزاد ) را نام برد.

3. قسمتی از شعر ( زمستان سروده ی مهدی اخوان ثالث ):

سلامت را نمی خواهند پاسخ گفت ،

سرها در گریبانست

کسی سر بر نیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را

نگه جز پیش پا را دید ، نتواند

که ره تاریک و لغزانست.

وگر دست محبّت سوی کس یازی،

به اکراه آورد دست از بغل بیرون

که سرما سخت سوزانست.

نفس، گز گرمگاه سینه می آید برون ، ابری شود تاریک

چو دیوار ایستد در پیش چشمانت

نفس کاینست ، پس دیگر چه داری چشم

ز چشم دوستان دور یا نزدیک ؟ . . .

4. قسمتی از شعر ( مرگ انسانیت سروده ی فریدون مشیری ) :

از همان روزی که دست حضرت قابیل

گشت آلوده به خون حضرت هابیل

از همان روزی که فرزندان آدم،

صدر پیغام آوران حضرت باری تعالی

زهر تلخ دشمنی در خونشان جوشید

آدمیت مرده بود

گرچه آدم زنده بود.

ازب همان روزی که یوسف را برادر ها به چاه انداختند

وزهمان روزی که با شلاق خون دیوار چین را ساختند،

آدمیت مرده بود.

بعد هی دنیا پر از آدم شد و این آسیاب ، گشت و گشت

قرنها از مرگ آدم هم گذشت

ای دریغ !

آدمیت بر نگشت.

و . . .

5.قسمتی از شعر بلند ( صدای پای آب سهراب سپهری ):

اهل کاشانم

روزگارم بد نیست

تکّه نانی دارم،خرده هوشی ، سر سوزن ذوقی

مادری دارم، بهتر از برگ درخت

دوستانی ، بهتر از آب روان

وخدایی که در این نزدیکی است،

لای این شب بوها ، پای آن کاج بلند

روی آگاهی آب ، روی قانون گیاه.

و...

6. قسمتی از شعر ( تولدی دیگر سروده ی فروغ فرخزاد )

همه ی هستی من آیه ی تاریکیست

که ترا در خود تکرارکنان

به سحرگاه شکفتن ها و رستن های ابدی خواهد برد.

من در این آیه ترا آه کشیدم ، اه

من در این آیه ترا

به درخت و آب آتش پیوند زد

زندگی شاید ...

دوستان عزیز می توانند دنباله ی این مطالب را در قسمت بعدی ( در قسمت ششم ) ملاحظه بفرمایند.

دوستان عزیز فقط لطف کنید و در صورت استفاده از مطالب در وبلاگ و یا هر جای دیگر آدرس و نام گردآورنده را فراموش ننمایند.

در ضمن بعضی از تعاریف و برداشت ها از دیدگاه حقیر می باشد .امیدوارم بزرگان این عرصه کاستی ها را بر حقیر ببخشایند.

حتما منتظر قسمت ها ی جذاب دیگر نیز باشید تا قالب زلال و تعاریف و قواعد این قالب ادامه خواهد داشت.

بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

مقدمات شعر و شاعری ( قسمت چهارم )

ترکیب بند:

غزل هایی است ، هم وزن با قافیه های متفاوت که با بیت مصّرع غیر تکراری ، به هم

می پیوندند.

نمونه ی ترکیب بند از مولانا شمس الدین (کمال الدین ) محمد وحشی بافقی از شاعران قرن دهم. دوران حیاتش با پادشاهی تهماسب صفوی و شاه اسمعیل ثانی و شاه محمد خدابنده بوده است.

دوستان شرح پریشانی من گوش کنید داستان غم پنهانی من گوش کنید

قصه ی بی سروسامانی من گوش کنید گفت و گوی من وحیرانی من گوش کنید

شرح این آتش جانسوز نگفتن تا کی ؟

سوختم سوختم این راز نهفتن تا کی ؟

روزگاری من و دل ساکن کویی بودیم ساکن کوی بت عربده جویی بودیم

عقل و دین باخته دیوانه ی رویی بودیم بسته ی سلسله سلسله مویی بودیم

کس درآن سلسله غیرازمن و دل بند نبود

یک گرفتار از این جمله که هستند نبود

نرگس غمزه زنش این همه بیمار نداشت سنبل پر شکنش هیچ گرفتار نداشت

این همه مشتری و گرمی بازار نداشت یوسفی بود ولی هیچ خریدار نداشت

اول آنکس که خریدارشدش من بودم

باعث گرمی بازار شدش من بودم

عشق من شد سبب خوبی ورعنایی او داد رسوایی من شهرت زیبایی او

بس که دادم همه جا شرح دلارایی او شهرپرگشت زغوغای تماشایی او

این زمان عاشق سرگشته فراوان دارد

کی سر برگ من بی سر وسامان دارد

پیش او یار نو ویارکهن هردو یکیست حرمت مدعی وحرمت من هردویکیست

قول زاغ وغزل مرغ چمن هردویکیست نغمه ی بلبل و فریاد زغن هر دو یکیست

این ندانست که قدر همه یکسان نبود

زاغ را مرتبه ی مرغ خوش الحان نبود

چون چنین است پی کار دگرباشم به چند روزی پی دلدار دگر باشم به

عندلیب گل رخسار دگر باشم به مرغ خوش نغمه ی گلزاردگرباشم به

نو گلی کو که شوم بلبل دستان سازش

سازم از تازه جوانان چمن ممتازش

گرچه ازخاطروحشی هوس روی تورفت وز دلش آرزوی قامت دلجوی تورفت

شد دل آزرده و آزرده دل ازکوی تو رفت با دل پر گله از ناخوشی خوی تورفت

حاش الله که وفای تو فراموش کند

سخن مصلحت آمیز کسان گوش کند...

مشخصات ترکیب بند:

1.در ترکیب بند ، شکل قافیه وتعداد ابیات هر یک از بخش ها شبیه قالب غزل است امّا شاعر در آوردن تعداد غزل ها آزاد می باشد.

2.درون مایه و محتوای ترکیب بند مسائلی چون مدح و عشق و عرفان است .

3.ابیات پایانی غزل ها ، بابیت مصّرع پایان هر بخش ازتباط معنایی دارند که این ارتباط باعث وحدت موضوع در کل ترکیب بند می گردد.

4. اولین ترکیب بند از قطران تبریزی در قرن (پنجم ) است .

مشهورترین ترکیب بند سرایان :

جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی ،محتشم کاشانی و حشی بافقی

از معروف ترین نمونه های ترکیب بند می توان به ترکیب بند محتشم کاشانی در مورد توصیف واقعه ی کربلا اشاره کرده:

بازاین چه شورشست که درخلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است...

مسمط:

شعری است که از رشته های گوناگون پدید می آید و هر رشته از چند مصراع هم وزن و هم قافیه تشکیل می شود و در هر رشته تمام مصراع ها به جز مصراع آخر ،هم قافیه است. و مصراع آخر هر رشته را (( بند )) می گویند .

این مصراع ها ( بندها ) که در تمام رشته ها هم قافیه هستند ، در واقع حلقه ی ارتباط رشته ها نیز محسوب می شوند.

نکته : هر رشته از مسمط معمولا سه تا شش مصراع دارد که به اندازه ی تعداد مصراع ها نام گذاری می شوند. یعنی سه مصراعی را (مسمط مثلث ) ،چهارمصراعی را (مسمط مربع )،

پنج مصراعی را (مسمط مخمس ) و شش مصراعی را (مسمط مسدس ) می گویند.

نکته : مسمط حداقل مثلث و حد اکثر معمولا مسدس است. همه ی مسمط های منوچهری مسدس هستند.

ابوالنجم احمد بن قوص بن احمد منوچهری دامغانی از جمله ی شاعران طراز اول در نیمه ی اول قرن پنجم هجری است.

نمونه ای از مسمط مسدس از منوچهری دامغانی :

آمد نوروز و هم از بامداد آمدنش فرخ و فرخنده باد

بازجهان خرم وخواب ایستاد مرد زمستان و بهاران بزاد

زابرسیه روی سمن بوی راد

گیتی گردید چو دارالقرار

روی گل سرخ بیاراستند زلفک شمشاد بپیراستند

کبکان بر کوه بتک خاستند بلبلکان زیروستا خواستند

فاختگان همبر بنشاستند

نای زنان بر سر شاخ چنار

لاله بشمشاد بر آمیختند ژاله بگلزار در آویختند

برسرآن مشک فرو بیختند وز بر این در فرو ریختند

نقش وتماثیل بر انگیختند

ازدل خاک و دو رخ کوهسار

قمریکان نای بیاموختند صلصلکان مشک تبت سوختند

زرد گلان شمع بر افروختند سرخ گلان یاقوت اندوختند

سروبنان جامه ی نو دوختند

زینسو و زانسو بلب جویبار

طوطیکان بر گلکان تاختند آهوکان گوش برافراختند

گورخران میمنه ها ساختند زاغان گلزار بپرداختند

بیدلکان جان وروان باختند

با ترکان چگل و قندهار

باز جهان خرم و خوش یافتیم زی سمن و سوسن بشتافتیم

زلف پریرویان برتافتیم دل زغم هجران بشکافتیم

خوبتر از بوقلمون یافتیم

بوقلمونیها در نوبهار...

نمودار مسمط مخمس :

.......................1 .......................1

.......................1 .......................1

........................*

.......................2 .......................2

.......................2 .......................2

........................*

نکته: گاهی شاعر همه ی مصراع های رشته ی اول را، با تمام مصراع های آخر همه ی رشته ها ( بند ها ) هم قافیه می آورد.

مشخصات مسمط :

1. تعداد رشته های مسمط نا محدود و در اختیار شاعر است .
2. موضوع و محتوای مسمط غالبا تغزل ، مدح ، سیاسی ، ملی و میهنی است.
3. مسمط قالبی است که اولین بار منوچهری دامغانی در ( قرن پنجم ) آن را بوجود آورد.

مشهورترین مسمط سرایان : منوچهری دامغانی ، قاآنی و ملک الشعرای بهار .

مسمط تضمینی :

شعری است که شاعر به عنوان تضمین ، معمولا ، غزلی را از شاعر معروفتر انتخاب می کند و هر یک ازبیت های آن غزل را به ترتیب در پایان هر رشته از مسمط خود می آورد که مصراع های دوم ابیات غزل (( بند )) هر رشته قرار می گیرند.

نکته :

تعداد رشته های مسمط تضمینی تابع بیت های غزل است. (برای مثال اگر غزل مورد تضمین دوازده بیت باشد ، مسمط نیز دوازده رشته خواهد داشت. )

نمودار مسمط تضمینی :

........................1 ...........................1

........................1 ...........................1

.........................1

........................2 ..........................2

........................2 ..........................2

..........................1

........................3 ..........................3

........................3 ..........................3

..........................1

مشهورترین سرایندگان مسمط تضمینی : ملک الشعرای بهار ، استاد شهریار و شیخ بهایی

ادامه دارد...

انشاا... در قسمت های بعدی ادامه خواهد داشت .

بهزاد چهارتنگی ( خاموش

مقدمات شعروشاعری (قسمت سوم )

ترجیع بند :

این قالب شعری ، مجموعه ای است از چند بخش هم وزن با قافیه های متفاوت که یک بیت مصرّع و

تکراری به عنوان بیت (( ترجیع یا بر گردان )) در پایان هر یک ازبخش ها می آید و آنها را به هم پیوند می دهد.

نکته هر بخش ترجیع بند از نظر قافیه کاملا شبیه یک غزل است.

نمودار ترجیع بند:

.....................1 ........................1

...................... ........................1

...................... ........................1

...................... ........................1

.......................*

.......................*

.......................2 .........................2

........................ ........................ 2

........................ ........................2

........................ ........................2

........................*

........................*

........................3 ........................3

......................... ........................3

........................ ........................3

........................ ........................3

.........................*

* .........................
نمونه ی شعری ترجیع بند از هاتف اصفهانی

ای فدای تو هم دل و هم جان

وی نثار رهت هم این و هم آن

دل فدای تو، چون تویی دلبر

جان نثار تو، چون تویی جانان

دل رهاندن زدست تو مشکل

جان فشاندن به پای تو آسان

راه وصل تو، راه پرآسیب

درد عشق تو، درد بی‌درمان

بندگانیم جان و دل بر کف

چشم بر حکم و گوش بر فرمان

گر سر صلح داری، اینک دل

ور سر جنگ داری، اینک جان

دوش از شور عشق و جذبهٔ شوق

هر طرف می‌شتافتم حیران

آخر کار، شوق دیدارم

سوی دیر مغان کشید عنان

چشم بد دور، خلوتی دیدم

روشن از نور حق، نه از نیران

هر طرف دیدم آتشی کان شب

دید در طور موسی عمران

پیری آنجا به آتش افروزی

به ادب گرد پیر مغبچگان

همه سیمین عذار و گل رخسار

همه شیرین زبان و تنگ دهان

عود و چنگ و نی و دف و بربط

شمع و نقل و گل و مل و ریحان

ساقی ماه‌روی مشکین‌موی

مطرب بذله گوی و خوش‌الحان

مغ و مغ‌زاده، موبد و دستور

خدمتش را تمام بسته میان

من شرمنده از مسلمانی

شدم آن جا به گوشه‌ای پنهان

پیر پرسید کیست این؟ گفتند:

عاشقی بی‌قرار و سرگردان

گفت: جامی دهیدش از می ناب

گرچه ناخوانده باشد این مهمان

ساقی آتش‌پرست آتش دست

ریخت در ساغر آتش سوزان

چون کشیدم نه عقل ماند و نه هوش

سوخت هم کفر ازان و هم ایمان

مست افتادم و در آن مستی

به زبانی که شرح آن نتوان

این سخن می‌شنیدم از اعضا

همه حتی الورید و الشریان

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الا هو

از تو ای دوست نگسلم پیوند

ور به تیغم برند بند از بند

الحق ارزان بود ز ما صد جان

وز دهان تو نیم شکرخند

ای پدر پند کم ده از عشقم

که نخواهد شد اهل این فرزند

پند آنان دهند خلق ای کاش

که ز عشق تو می‌دهندم پند

من ره کوی عافیت دانم

چه کنم کاوفتاده‌ام به کمند

در کلیسا به دلبری ترسا

گفتم: ای جان به دام تو در بند

ای که دارد به تار زنارت

هر سر موی من جدا پیوند

ره به وحدت نیافتن تا کی

ننگ تثلیت بر یکی تا چند؟

نام حق یگانه چون شاید

که اب و ابن و روح قدس نهند؟

لب شیرین گشود و با من گفت

وز شکرخند ریخت از لب قند

که گر از سر وحدت آگاهی

تهمت کافری به ما مپسند

در سه آیینه شاهد ازلی

پرتو از روی تابناک افگند

سه نگردد بریشم ار او را

پرنیان خوانی و حریر و پرند

ما در این گفتگو که از یک سو

شد ز ناقوس این ترانه بلند

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الاهو

دوش رفتم به کوی باده فروش

ز آتش عشق دل به جوش و خروش

مجلسی نغز دیدم و روشن

میر آن بزم پیر باده فروش

چاکران ایستاده صف در صف

باده خوران نشسته دوش بدوش

پیر در صدر و می‌کشان گردش

پاره‌ای مست و پاره‌ای مدهوش

سینه بی‌کینه و درون صافی

دل پر از گفتگو و لب خاموش

همه را از عنایت ازلی

چشم حق‌بین و گوش راز نیوش

سخن این به آن هنیئالک

پاسخ آن به این که بادت نوش

گوش بر چنگ و چشم بر ساغر

آرزوی دو کون در آغوش

به ادب پیش رفتم و گفتم:

ای تو را دل قرارگاه سروش

عاشقم دردمند و حاجتمند

درد من بنگر و به درمان کوش

پیر خندان به طنز با من گفت:

ای تو را پیر عقل حلقه به گوش

تو کجا ما کجا که از شرمت

دختر رز نشسته برقع‌پوش

گفتمش سوخت جانم، آبی ده

و آتش من فرونشان از جوش

دوش می‌سوختم از این آتش

آه اگر امشبم بود چون دوش

گفت خندان که هین پیاله بگیر

ستدم گفت هان زیاده منوش

جرعه‌ای درکشیدم و گشتم

فارغ از رنج عقل و محنت هوش

چون به هوش آمدم یکی دیدم

مابقی را همه خطوط و نقوش

ناگهان در صوامع ملکوت

این حدیثم سروش گفت به گوش

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الاهو

چشم دل باز کن که جان بینی

آنچه نادیدنی است آن بینی

گر به اقلیم عشق روی آری

همه آفاق گلستان بینی

بر همه اهل آن زمین به مراد

گردش دور آسمان بینی

آنچه بینی دلت همان خواهد

وانچه خواهد دلت همان بینی

بی‌سر و پا گدای آن جا را

سر به ملک جهان گران بینی

هم در آن پا برهنه قومی را

پای بر فرق فرقدان بینی

هم در آن سر برهنه جمعی را

بر سر از عرش سایبان بینی

گاه وجد و سماع هر یک را

بر دو کون آستین‌فشان بینی

دل هر ذره را که بشکافی

آفتابیش در میان بینی

هرچه داری اگر به عشق دهی

کافرم گر جوی زیان بینی

جان گدازی اگر به آتش عشق

عشق را کیمیای جان بینی

از مضیق جهات درگذری

وسعت ملک لامکان بینی

آنچه نشنیده گوش آن شنوی

وانچه نادیده چشم آن بینی

تا به جایی رساندت که یکی

از جهان و جهانیان بینی

با یکی عشق ورز از دل و جان

تا به عین‌الیقین عیان بینی

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الاهو

یار بی‌پرده از در و دیوار

در تجلی است یا اولی‌الابصار

شمع جویی و آفتاب بلند

روز بس روشن و تو در شب تار

گر ز ظلمات خود رهی بینی

همه عالم مشارق انوار

کوروش قائد و عصا طلبی

بهر این راه روشن و هموار

چشم بگشا به گلستان و ببین

جلوهٔ آب صاف در گل و خار

ز آب بی‌رنگ صد هزاران رنگ

لاله و گل نگر در این گلزار

پا به راه طلب نه و از عشق

بهر این راه توشه‌ای بردار

شود آسان ز عشق کاری چند

که بود پیش عقل بس دشوار

یار گو بالغدو و الآصال

یار جو بالعشی والابکار

صد رهت لن ترانی ار گویند

بازمی‌دار دیده بر دیدار

تا به جایی رسی که می‌نرسد

پای اوهام و دیدهٔ افکار

بار یابی به محفلی کآنجا

جبرئیل امین ندارد بار

این ره، آن زاد راه و آن منزل

مرد راهی اگر، بیا و بیار

ور نه ای مرد راه چون دگران

یار می‌گوی و پشت سر می‌خار

هاتف، ارباب معرفت که گهی

مست خوانندشان و گه هشیار

از می و جام و مطرب و ساقی

از مغ و دیر و شاهد و زنار

قصد ایشان نهفته اسراری است

که به ایما کنند گاه اظهار

پی بری گر به رازشان دانی

که همین است سر آن اسرار

که یکی هست و هیچ نیست جز او

وحده لااله الاهو

مشخصات ترجیع بند:

1.در ترجیع بند تعداد ابیات هریک از بخش ها تابع غزل است .

2.تعداد بخش ها ی ترجیع بند به اختیار شاعر است.

3.درون مایه ترجیع بند مسائلی چون مدح ، عشق و عرفان است.

4.ابیات پایانی هر بخش با بیت ترجیع ارتباط معنایی دارد. که این ارتباط موجب وحدت موضوع در کل ترجیع بند می شود.

5.اولین ترجیع بند شعر فارسی از فرخی سیستانی است .(قرن چهارم و پنجم )

مشهور ترین ترجیع بند سرایان عبارتند از : فرخی سیستانی ، سعدی و هاتف اصفهانی

توجه : به هر یک از بخش های ترجیع بند (( خانه یا رشته )) و به بیت مصرّع میان

آنها (( ترجیع یا برگردان )) می گویند .

انشا ا... در قسمت های بعدی نیز ادامه خواهد داشت.

برادر کوچکتان بهزاد چهارتنگی ( خاموش)

مقدمات شعر و شاعری ( قسمت دوم )

(( قالب های شعر فارسی ))

تعریف قالب :

قالب شکلی است که قافیه ، به شعر می بخشد و تفاوت قالب ها با یکدیگر بسته به چگونگی قرار گرفتن قافیه ی آنهاست.( در واقع نحوه ی بکارگیری قافیه تعیین کننده ی قالب شعر است. )

نکته : چنانچه نحوه ی بکار گیری قافیه در بعضی از قالب ها ی شعر فارسی مانند قصیده با غزل و رباعی با دوبیتی یکسان باشد می توان به کمک تعداد ابیات ، محتوا و وزن ، نوع قالب آن را مشخص کرد.

قالب های شعر فارسی عبارتند از :قصیده ،غزل ، قطعه ، مثنوی ، رباعی ، دوبیتی ، چهار پاره ، ترجیع بند ، ترکیب بند ، مسمّط ، مستزاد ،شعر فرد ( تک بیت ) و شعر نیمایی .

قصیده :

شعری است بر یک وزن و یک قافیه که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

نمودار قالب قصیده :

....................... * ..........................*

....................... ..........................*

....................... ..........................*

مشخصات قصیده :

1.تعداد ابیات از پانزده بیت بیشتر است.

2.درون مایه و محتوای آن موضوعاتی چون مدح ، حکمت ، عرفان ،

وصف ، پند و اندرز ، جشن ، شکر ، شکایت و مسائل اجتماعی می باشد.

3.بیت اول قصیده را که مصرّع است (( مطلع )) و به بیت آخر آن

((مقطع )) می گویند.

4.قصیده اولین قالب شعر است که به تقلید از شعر عربی از نیمه ی دوم قرن سوم پدید آمد.

5. داشتن و حدت موضوع ( یعنی ابیات قصیده بایدمربوط به یک مفهوم و موضوع باشد. )

اجزای تشکیل دهنده ی قصیده :

1.تغزل یا تشبیب : برخی قصاید به ویژه قصایدی که در مدح کسی سروده می شوند دارای مقدمه است . این مقدمه معولا با مضامینی چون عشق ، جوانی و توصیف طبیعت آغاز می شود که به آن تغزل یا تشبیب می گویند.(برخی قصیده ها تغزل ندارند که به آن ها محدود یا مقتضب می گویند . )

2.تخلص : بیت یا ابیاتی که رابط میان تغزل و تنه ی اصلی قصیده می باشند ، که در واقع موضوع اصلی قصیده از همان جا شروع می شود.

نکته : این تخلص مخصوص قصیده است و نباید آن را با اصطلاح تخلص ( نام شاعر ) اشتباه گرفت.

3.تنه ی اصلی : بخشی از مقصود اصلی شاعر در آ ن بیان می شود . با محتوایی چون مدح ، ثنا ، پند و اندرز ، عرفان و حکمت و ...

4.شریطه و دعا : دعایی است که شاعر برای جاودانگی ممدوح خود در پایان قصیده ، به صورت جملات شرطی بیان می کند. ( یعنی شاعر دعای خود را به شرط بر آورده شدن خواسته هایش بیان می کند. )

قصیده سرایان مشهور :

انوری ، خاقانی ، ناصر خسرو ، سعدی ، فرخی سیستانی ، رودکی ، منوچهری

مسعود سعد سلمان ، ملک الشعرای بهار ، دکتر مهدی حمیدی ، مهرداد اوستا و

امیر فیروز کوهی و ...

غزل :

شعری است بر یک وزن و یک قافیه بطوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

تذکر : نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است.

نمودار قالب غزل :

............................* ...........................*

............................ ...........................*

............................ ...........................*

مشخصات غزل :

1.تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حد اکثر دوازده بیت است .(گاهی غزل هایی با بیش از پانزده بیت هم یافت می شود. )

2.درون مایه و محتوای غزل، بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.

3.بیت اول غزل را مطلع و بیت آخر را مقطع می گویند. (که هر کدام اگر به خوبی بکار روند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند.

4. اگر مصرع اول غزل در پایان با زیبایی خاصی دوباره بکار رود به این عمل ( رد المطلع ) می گویند.

5.در غزل تنوع مطالب ممکن است .( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد . )

6.غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است.)

از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )

7.با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد.

نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند حافظ هم سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است . و در غزل شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند.

مشهورترین غزل سرایان :

حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری و استاد شهریار و حسین منزوی و ...

تفاوت غزل و قصیده :

1.از نظر تعداد ابیات 2. درون مایه و محتوا 3. وحدت موضوع

نکته ی 1 : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده ی خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود. بطوری که شنونده یا خواننده برای دنبال کردن ابیات دیگر ترغیب گردد .

نکته ی 2 : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولا در قصیده و غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوشی باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود.

قطعه:

شعری است متشکل از چند بیت هم وزن که فقط مصراع های دوم آن هم قافیه باشند.

نمودار قالب قطعه :

........................ .........................*

........................ .........................*

........................ .........................*

مشخصات قطعه :

1. حد اقل قطعه دوبیت و حد اکثرآن معمولا بیست بیت می باشد.(گاهی قطعه های

چهل و پنجاه بیتی هم یافت می شود. )

2.موضوع و درون مایه ی قطعه معمولا مسائل اخلاقی ،اجتماعی ، تعلیمی ،حکایت ، مدح ،وصف ،هجو و...می باشد.

3.قطعه قصیده ای است بدون مطلع مصراع .(در واقع تفاوت قطعه و قصیده در همین ویژگی است . )

4.تعداد قافیه با ابیات برابر است.

5.قطعه وحدت موضوع دارد یعنی از اول تا آخر ابیات ، درباره ی یک موضوع خاص است.

6.قطعه از آغاز شعر فارسی ( قرن سوم ) با ظهور رودکی پدید آمد و تا روزگار ما ادامه دارد.

مشهور ترین قطعه سرایان عبارتند از :

انوری ، ابن یمین و پروین اعتصامی

مثنوی:

شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع، که هر بیت قافیه ای جدا گانه دارد. و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی ) نامیده اند.

نمودار قالب مثنوی :

......................* ........................*

......................* ........................*

......................* ........................*

مشخصات قالب مثنوی :

1.تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیت است و حداکثر برای آن وجود ندارد.

2.مثنوی مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است.

3.موضوع و درون مایه ی مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است.

مشهورترین مثنوی سراین عبارتند از :

فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطار ، سعدی ،سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی ، و شهریار .

رباعی :

شعری است دارای چهار مصراع هم وزن که رعایت نمودن قافیه در مصراع های اول ، دوم و چهارم الزامی است ولی در مصراع سوم اختیاری است. یعنی مصراع سوم می تواند با مصراع های دیگر هم قافیه باشد یا نباشد.

نمودار قالب رباعی :

...................* ....................*

...................# ....................*

مشخصات رباعی :

1.رباعی بر وزن ( لا حول ولا قوه الا با الله ) می باشد .

2.درون مایه و محتوای رباعی عارفانه ، عاشقانه و یا فلسفی است.

3.مناسب ترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه است.

رباعی سرایان مشهور عبارتند از :

خیام ،مولوی ، عطار ، بیدل دهلوی و خواجوی کرمانی

دوبیتی:

شعری است بر یک وزن که دوبیت دارد و از نظر شکل قافیه همانند رباعی است.

نمودار دوبیتی :

.........................* ...........................*

......................... ...........................*

مشخصات دوبیتی :

1.دوبیتی بر وزن مفاعیلن ، مفاعیلن فعولن ( مفاعیل ) می باشد.

2.موضوع و درون مایه ی دو بیتی در فارسی (( ترانه )) است که رایج ترین قالب شعر در نزد روستا ئیان است.

مشهور ترین دوبیتی سرایان عبارتند از : بابا طاهر همدانی ، فائز دشتستانی .

راه تشخیص رباعی از دو بیتی :

همانطور که در عرض کردم ، رباعی و دو بیتی فقط از نظر وزن با هم اختلاف دارند . لذا برای تشخیص این دو قالب از یکدیگر فقط کافی است اولین هجای هر یک از دو قالب شعر را بشناسید. ( دوبیتی با هجای کوتاه و رباعی با هجای بلند آغاز می شود . )

توجه : هجای کوتاه دو واج دارد ( صامت + مصوت کوتاه ) مثال : ب ، ک ، ت و ...

مثلا به حرف ( ب ) صامت و به ( َ ِ ُ ) مصوت کوتاه می گویند.

هجای بلند سه واج دارد و ساختار آن به دو شکل است :

1.صامت + مصوت کوتاه + صامت . مثال : بر ، در ، گل

2.صامت + مصوت بلند . مثال : با ، کو ، سی

توضیح : در تلفظ هجاها ، مصوت بلند (( ا )) ، (( ی )) ، (( و )) دو حرف محسوب می شود.

مثال شعری :

زدست دیده دل هر دو فریاد که هرچه دیده بیند دل کندیاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

همانگونه که می بینید در دو بیت بالا هجاهای اول مصراع ها ی آن به ترتیب ، (( ز )) ،

((ک )) ، ((ب )) و (( ز )) هجای کوتاه هستند . پس قالب شعر فوق دوبیتی است.

مثال شعری 2 :

هر سبزه که برکنار جویی رسته است

گویی ز لب فرشته خویی رسته است

پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی

کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است

همانگونه که ملاحضه می فرمائید اولین هجای هر یک از مصراع های شعر فوق ((هر ))

(( گو )) ، (( پا )) و (( کا )) می باشند. که هر کدام یک هجای بلند محسوب می گردند . پس قالب شعر فوق رباعی است.

چهار پاره ( دوبیتی های به هم پیوسته ) :

دوبیتی های هم وزن با قافیه های مختلف که در معنی به هم پیوسته هستند . با این تفاوت که قافیه معمولا در مصراع های دوم رعایت می شود .

نمودار قالب چهار پاره :

....................... ..........................1

....................... ..........................1

*

....................... ..........................2

....................... ..........................2

مشخصات چهارپاره :

1.هر بند از چهار پاره دوبیت است امّا شاعر در آوردن تعداد این بند ها محدودیتی ندارد.

2.محتوا و درون مایه های چهارپاره اجتماعی و غنایی است .

3.چهارپاره بر خلاف دوبیتی محدودیت وزنی ندارد بلکه به وزن های مختلف سروده می شود.

4.زمان رواج این قالب در ایران پس از مشروطه است.

مشهورترین چهارپاره سرایان عبارتند از :

ملک الشعرای بهار ، رشید یاسمی ، فریدون توللی ، فریدون مشیری و دکتر حمیدی.

انشاا... در قسمت سوم ادامه خواهد داشت.

بهزاد چهارتنگی ( خاموش ) از کتاب : مقدمات شعر و شاعری

دوستان لطف کنید و در صورت استفاده از مطالب حتما ذکر نام و آدرس را فراموش نکنید سپاس

مقدمات شعر و شاعری (قسمت اول )

مقدمات شعر و شاعری (قسمت اول )

در این جزوه حقیر سعی خواهم کرد که ابتدا تعریفی جدید از شعر و همچنین اجزا و ارکان تشکیل دهنده ی آن ارائه نمایم و سپس به قالب های شعر فارسی از شعر کهن و کلاسیک تا شعر نو و انواع آن و همچنین جدیدترین قالب شعر که یک سال از عمر آن می گذرد یعنی قالب شعر ( زلال ) بپردازم.

ودر پایان نیز به زیبایی شناسی و شناخت عوامل و آرایه های ادبی و موسیقی شعر خواهم پرداخت.

امیدوارم این مجموعه مورد قبول دوستان جوان و ادب دوست قرار گیرد و کمی و کاستی آن را بر حقیر ببخشایند.

شعر : از دیدگاه حقیر و با توجه به ساختار شعر امروز می توان شعر را اینگونه تعریف نمود که : کلامیست زایده از تخیل و احساس که در انسجام معنایی در جهت خلق تصویری از جهان پیرامون خود می کوشد. فارغ از اینکه دارای وزن یا آهنگ باشد.

البته همانگونه که می دانید شعر از نظر قدما ( کلامیست موزون و موقفا و آهنگین ) و تفاوتش با نثر نیز در همین نکته بوده است. اما امروزه با توجه به ساختار شعر امروز این تعریف دیگر برای شعر نمی تواند تعریفی جامع تلقی گردد.

بیت :به هر سطر از یک شعر (منظور شعر کلاسیک ) بیت می گویند.

نکته : کوچکترین واحد شعر یک بیت است.

مصراع (مصرع ):هر بیت از دوقسمت تشکیل شده است که هر قسمت یک مصراع نام دارد.

نکته : کمترین مقدار سخن آهنگین را مصراع می گویند.

قافیه :به کلمات غیر تکراری گفته می شود که در پایان بیت ها و مصراع ها می آید ؛ بطوری که یک یا چند حرف آخر آنها با هم مشترک است.

نکته ی 1 :

حرف یا حروفی که در کلمات قافیه مشترک هستند را (( حروف قافیه )) می گویند.

مثال 1 :

از شاعر معاصر عبدالجبار کاکایی

من از سایه ی خویش تنهاترم پریشانتر از باد و خاکسترم

در این بیت ( تنهاترم ) در مصرع اول با ( خاکسترم ) در مصرع دوم قافیه هستند . ( ترم ) در هر دو حروف قافیه محسوب می شود.

نکته ی 2 :

اگر در دو کلمه قافیه در تلفظ یکسان ؛ ولی در معنی متفاوت باشند قافیه صحیح است. در غیر اینصورت یعنی اگر هر دو کلمه هم از نظر تلفظ و هم از نظر معنا یکسان باشند قافیه صحیح نمی باشد.

مثال 2:ازمولانا جلالدین بلخی

آتش است این بانگ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد

توضیح : این بیت دارای دو قافیه است که هر دو قافیه از نظر شکل ظاهر با هم یکسان هستند

اما از جهت معنی با هم فرق دارند . بطوری که ( نیست ) در مصرع اول ( فعل ) و در مصرع دوم ( اسم ) می باشد. و کلمه ی ( باد ) در مصرع اول ( اسم ) اما در مصرع دوم ( فعل دعا ) است.

قافیه ی میانی :

گاهی شاعر برای غنی تر کردن شعر خود علاوه بر قافیه ی پایانی ؛ قافیه ای در میان مصراع می آورد که به آن قافیه ی میانی می گویند.

مثال :از سنایی غزنوی

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی نروم جز به همان ره که توام راه نمایی

همه درگاه تو جویم همه از فضل تو پویم همه توحید تو گویم که به توحید سزایی

در این سروده در بیت دوم در میانه ی آن ( جویم ) و ( گویم ) هر دو قافیه ی میانی محسوب می شوند. که همین امر باعث غنی تر شدن موسیقی شعر شده است. از این نمونه ها در دیوان شمس تبریزی به وفور دیده می شود.

حروف قافیه : حروف قافیه نه حرف است و عبارت است از : رَ وی ، تاسیس ، دخیل ، ردف ، قید ، وصل ، خروج ، مزید ، نایره .

چهار حرف از حروف قافیه پیش ازروی و چهار حرف دیگر پس از آن می آید که در شعر زیر همه ی حروف برای آسانی در یاد گیری با هم آمده اند :

قافیه در اصل یک حرف است و هشت آن را تبع

چار پیش و چار پس این مرکز آنها دایره

حرف تاسیس و دخیل و ردف و قید آنگه روی

بعد از آن وصل و خروج است و مزید و نایره

در آثار کلاسیک ذکر حرف ( روی ) در همه ی ابیات الزامی است و بیت مقفایی نیست که در آن حرف ( روی ) نیامده باشد ولی حروف دیگر ممکن است در قافیه بیاید و ممکن است که شاعر از آوردن آنها خود داری کند.

1.حرف رَ وی :

حرف روی آخرین حرف اصلی از حروف همسان در پایان کلمات قافیه است مانند

حرف (( ن )) در کلمات (( چمن )) و (( سمن )) در بیت زیر : از حافظ

سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند

هم دم گل نمی شود یاد سمن نمی کند

نکته : در ابیاتی که صیغه های فعلی در قافیه قرار می گیرند آخرین حرف بن ماضی و یا مضارع( روی) شمرده می شود. مانند حرف (( دال )) در صیغه های (( فشاندمی)) و ((ستاندمی)) و حرف (( لام )) در (( بگسلم )) در دو بیت زیر : از سعدی

روی تو گر بدیدمی جان به تو بر فشاندمی

صبرم اگر مدد شدی دل ز تو واستاندمی

تا تو به خاطر منی کس نگذشته بر دلم

مثل تو کیست در جهان تا ز تو مهر بگسلم

نکته :

در مواردی که حرف زایدی در قافیه مورد نیاز باشد ممکن است که شاعری حرف اصلی را حرف زاید تلقی کند . مانند بیت زیر : از سعدی

ای که به حسن و قامتت سرو ندیده ام سهی

گر همه دشمنی کنی از همه دوستان بهی

در بیت بالا حرف روی (( ها )) است و شاعر (( یا )) سهی از زاید تلقی کرده است . و نیز در ابیات زیر : از مولا نا جلال الدین

باز چه شد ترا دلا باز چه مکر اندری

یک نفسی چو بازی و یک نفسی کبوتری

دیوشودفرشته ای چون نگری دراوتو خوش

ای پریی که از رخت بوی نمی برد پری

ای دل ، چون عتاب و غم هست نشان مهر او

ترک عتاب اگر کند دان که بود ز تو بری

در این سه بیت حرف روی (( ر )) است بنابراین (( ی )) در (( پری و بری )) زاید تلقی شده است.

نکته : (( هاء )) غیر ملفوظ (( روی )) محسوب نمی شود . مثال از مولوی

دایم پیش خود نهی آینه را هر آینه زآن که نظیر نیستت جز که درون آینه

((نون )) هر آینه و آینه حرف ( روی ) است و (( هاء )) چنان که پس از این خواهیم دید حرف وصل است.

نکته : هرگاه حرف ( روی ) ساکن باشد قافیه را قافیه ی (( مقیّد )) خوانند و اگر

حرف (( روی )) به حرفی و یا به کلمه و یا عبارتی بپیوند و متحرک گردد آن را

قافیه ی (( مطلق )) گویند.

قافیه ی مقیّد مانند: از خواجوی کرمانی

بلبل خوش سرای شد مطرب مجلس چمن مطربه ی سرای شد بلبل باغ انجمن

و قافیه ی مطلق مانند : از خواجوی کرمانی

گر به فریب می کشی ور به عتاب می کشی دل به تو می کشد مرا زانکه لطیف و دلکشی

2. حرف تاسیس :

الفی است که با فاصله یک حرف متحرک پیش از ( روی ) در آید .

مانند:این بیت از سعدی

آن که هلاک من همی خواهد و من سلامتش

هر چه کند ز شاهدی کس نکند ملامتش

حرف (( الف )) در ( سلامتش )) و (( ملامتش )) حرف تاسیس است.

نکته ی 1 : قافیه ای که ( الف تاسیس )) داشته باشد آن را قافیه ی مؤسسه گویند.

نکته ی 2: درشعری که الف تاسیس مراعات شده باشد آرایه ی( لزوم مالایلزم) نیز وجود دارد.

3. حرف دخیل :

حرف متحرکی که میان حرف ( روی ) و ( الف تاسیس ) قرار می گیرد( دخیل) نام دارد. (( میم )) ( ملامتش ) و ( سلامتش ) در بیت بالا حرف ( دخیل نام دارد.)

4. حرف ردف :

حروف مدّ و لین (( آ )) و ((او )) و (( یی )) که پیش از حرف روی بیاید و یا به فاصله ی یک حرف ساکن پیش از حرف ( روی ) واقع شود ردف اصلی نامیده می شود و آن حرف ساکن را که میان حرف روی و ردف اصلی قرار می گیزد ردف زاید گویند. مانند :

چشم تو خواب می رود یا که تو ناز می کنی

نی به خدا که از دغل چشم فراز می کنی

( مولوی )

از می عشق نیستی هر که خروش می زند

عشق توعقل وجانش را خانه فروش می زند

( عطار )

واقعه ای بدیده ام لایق لفظ آفرین

خیز معبّر زمان صورت خواب من ببین

( مو لوی )

((ا )) در ( ناز ) و ( فراز ) ، (( او )) در ( خروش ) و (فروش ) و ((یی )) در

(آفرین ) و ( ببین )) ردف اصلی است.

نکته : قافیه ای که حرف ردف داشته باشد (( مُردَ ف )) نامیده می شود و اگر تنها ردف اصلی داشته باشد آن را مردف به ردف اصلی گویند و اگز زاید هم داشته باشد آن را مردف به ردف مرکب خوانند.

5. حرف قید :

هر حرف ساکنی است که بی فاصله پیش از ( روی ) قرار می گیرد به شرط آنکه پیش از آن (( آ )) و (( او )) و (( یی )) نیامده باشد. مانند :

ای که ز دیده غایبی بر دل ما نشسته ای

حسن توجلوه می کند وین همه پرده بسته ای

( سعدی )

(( سین )) در ((نشسته ای )) و (( بسته ای )) حرف قید است.

6. حرف وصل :

حرفی است که به ( روی ) می پیوندد . مانند :

چشم که بر تو می کنم چشم حسود می کنم

شکرخدا که باز شد دیده ی بخت روشنم

(سعدی )

آمد یار و برکفش جام میی چومشعله

گفت: بیا حریف شو گفتم : امدم هله

( مولوی )

کس نگذشت بر دلم تا تو به خاطر منی

یک نفس ازدرون من خیمه به درنمی زنی

(سعدی)

حروف (( میم )) . (( ها )) و (( یاء ) در سه بیت بالا حرف وصل هستند.

نکته : (( الف )) ( است ) و (اند ) و ( ایم ) هرگاه جدا نوشته شوند ردیف محسوب

می شوند.

نکته : قافیه ای که حرف وصل داشته باشد آن را قافیه ی موصوله یا قافیه ی مطلق مجرد نامند.

7. حرف خروج :

حرفی است که به حرف ( وصل ) می پیوندد. مانند :

دست به جان نمی رسد تا به تو بر فشانمش

بر که توان نهاد دل تا ز تو واستانمش

(سعدی )

در بیت بالا ((ش )) حرف خروج است.

رو بنمودمی به تو گر همگی نه جانمی

دیده شدی نشان من گرنه که بانشا نمی

( مولوی )

(( ی )) در بیت بالا حرف خروج است.

8. حرف مزید : حرفی است که به خروج پیوندد. مانند:

صبحدمی که برکنم دیده به روشناییت

بر در آسمان زنم حلقه ی آشناییت

(سعدی )

حروف (( ییت )) به ترتیب حروف وصل و خروج و مزید است.

ای که به لطف و دلبری از دو جهان زیاده ای

ای که چوآفتاب ومه دست کرم گشاده ای

(مولوی )

حروف ((ه ا ی )) در زیاده ای و گشاده ای به ترتیب حروف وصل و خروج و مزید است.

9.حرف نایره :

حرفی است که بر مزید پیوندد و اگر حرف دیگری هم به نایره پیوندد باز نایره خوانده می شود. مانند :

تو گسستی عهد دلها ما به هم بستیمشان

با هم اندرریشه ی زلف تو پیوستیمشان

در این قافیه ((سین )) قید و(( ت )) روی و ((ی )) وصل و ((م )) خروج و ((ش )) مزید و ((ا )) نایره و (( ن )) نیز نایره است.

حرکات حروف قافیه و اسامی آنها :

حروف قافیه را می توان بر سه قسم تقسیم کرد:

الف : حرف هایی که ساکن هستند مانند : حروف تاسیس و ردف و قید .

ب : حرفی که همواره متحرک است و آن حرف دخیل است.

ج : حرف هایی که گاه ساکن و گاهی متحرکند مانند حروف روی و وصل و خروج و مزید

حر کات حروف قافیه شش تا هستند که عبارتند از :

1. رسّ 2.اشباع 3. حذو 4. توجیه 5. مجری 6. نفاذ .

1. رسّ : فتحه ی پیش از الف تا سیس را رسّ می گویند.

به فروغ مهر رویش که مه است از آن عبارت

به فریب چشم مستش که جهان دهد به غارت

( ابن یمین ))

در دو کلمه ی (( عبارت )) و (( غارت )) فتحه ی (( با ء )) و (( غین )) را رسّ گویند.

2. اشباع : حرکه ی حرف دخیل را ( حرف متحرک میان الف تاسیس و حرف روی)

را اشباع می گویند.

مانند : فتحه ی (( را ء ) در کلمات (( عبا رَ ت )) و (( غارَ ت )) در بیت بالا

3.حذو : حرکه ی حرف پیش از ردف و قید را حذو می گویند. حال این حرکت ( ضمه ) یا ( فتحه ) یا ( کسره )) باشد. فرقی نمی کند.

شب عاشقان بیدل چه شب دراز باشد

تو بیا کز اول شب در صبح باز باشد

(سعدی )

در دو کلمه ی (( دراز )) و (( باز )) فتحه ی (( راء )) و (( باء )) حذو است.

4.توجیه : حرکت حرف پیش ( روی )) ساکن را توجیه گویند . مانند:

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ماسوی فکندی همه سایه ی هما را

( شهریار )

در دو کلمه ی (( خدا )) و (( هما )) فتحه ی (( دال )) و (( میم )) توجیه است.

5.مجری ( تلفظ می شود مجرا ) : حرکت (روی ) را مجری گویند.

صنما به دلنوازی نفسی بگیر دستم

که ز دیدن تو بیهوش و ز گفتن تو مستم

( اوحدی مراغه ای )

در (( دستم )) و (( مستم )) فتحه ی (( تاء )) مجری است.

6. نفاذ : حرکت حرف وصل ودیگر حروف پس از روی زا نفاذ گویند .

رو بنمودمی به تو گر همگی نه جانمی

دیده شدی نشان من گر نه که بی نشانمی

( مولوی )

عیوب قافیه :

عیوب مشهر در قافیه به اختصار عبارتند از :

1. اقواء 2 . اکفاء 3 . سناد 4 . ایطاء

1. اقواء : هرگاه حرکت حذو و یا توجیه در یک قافیه مخالف قوافی دیگر باشد به آن

اقواء گفته می شود .

مثال برای اختلاف در حرکت حذ و :

هر وزیر و مفتی و شاعر که او طوسی بود

چون نظام الملک و غزالی و فردوسی بود

((واو )) طوسی ردف اصلی است و (( واو )) فردوسی قید است و حرکت حرف پیش از ردف و قید حذو است . و در این مثال حرکت حذو در طوسی ضمه ودر فردوسی فتحه است بنابراین حرکت حذو مختلف است و در این بیت عیب آقوا ء و جود دارد.

مثال برای اختلاف در حرکت توجیه :

از غصّه ی هجران تو دل پُر دارم

پیوسته از آن دیده به خون تر دارم

حرکت توجیه در (( پُر )) ضمه و در (( تر )) فتحه است بنابر این حرکت توجیه مختلف است و شعر دارای عیب آقواء است.

2 .اکفا : اختلاف حرف ( روی ) است و تبدیل آن به حرف قریب المخرج مانند:

رو به جای آر اندرین کار احتیاط

زان که جز بر تو ندارم اعتماد

در زبان عوام تلفظ (( طا )) با (( دال )) به هم نزدیک است .

ومثال دیگر :

گفتی که با مخالفت تو زین پس مرا نبود به هیچ حالی بی امر تو حدیث

رفتی و راز گفتی با دشمنان من و آن کس که گوش دار تو بود آن همه شنیذ

شاعر (( ث )) حدیث و (( ذ )) شنیذ را با هم یکی دانسته و در اشعار خود آورده است .

3.سناد : سناد در شعر فارسی اختلاف حرف ردف است . مانند :

کنی نا خوش به ما بر زندگانی اگر از ما دمی دوری گزینی

حرف ردف در قافیه ی مصراع اول (( ا )) است و در مصراع دوم (( یی )) ذکر این دو ردف مختلف سناد است.

4.ایطا ء : تکرار قافیه است و بر دوقسم تقسیم می شود : ایطای خفی ، ایطای جلی

ایطای خفی: آن است که تکرار قافیه به جهت کثرت استعمال و شدّ ت آمیختگی چندان آشکار نباشد . مانند آب و گلاب و سازگار و کامکار و شاخسار و کوهسار و آبدار و پایدار و خفی تر از آن ها مانند رنجور و مزدور و دانا و گویا و مرزبان و پاسبان

ایطای جلی : تکرار قافیه است به گونه ای واضح تر از ایطا ء خفی مانند :

ساختن نیکوتر با مشتق تر و یبا بتر و تاریک تر و یا ستمگر و فسونگر و یا بلاگستر و سخن گستر و یا تاج داران و دوستداران و کارداران مثال:

در این زمانه بتی نیست از تو نیکو تر

نه بر تو بر دشمنی از رهیت مشفق تر

( بو سلیک گرگانی )

ایطا ء جلی از عیوب فاحش محسوب است سخنوران مفلق از آوردن این سر باز می زنند ودر صورت ضرورت در قصاید چهل بیتی و یا بیشتر یک یا دو قافیه مکرر می گردانند و اگر قصیده ای بسیار طولانی باشد برای آوردن ایطا ء درحدود ده بیت فاصله ایجاد می کنند.

یاد آوری : تکرار قافیه مصراع اول در آخر بیت دوم ایطاء محسوب نمی شود و آن را صنعت رد القافیه گویند.

در زمینه ی قافیه و عیوب آن بحث زیاد است که در همینجا بسنده می کنم البته اصلی ترین مبحث در زمینه ی قافیه همین بود که عرض کردم.

بیت مقفی :ابیاتی که مصراع های دوم آنها هم قافیه باشند.

مثال :شیخ اجل سعدی شیرازی

ای که دستت می رسد کاری بکن پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار

اینکه در شهنامه ها آورده اند رستم و رویینه تن اسفندیار

بیت مصرّع :به بیتی گفته می شود که درهر دو مصراع آن قافیه رعایت شده باشد.

مثال :از حافظ شیرازی

طفیل هستی عشقند آدمی و پری ارادتی بنما تا سعادتی ببری

ردیف : لفظ یا الفاظی است ( حرف ، اسم ، ضمیر ، فعل ، جمله ، عبارت ، شبه جمله )

مستقل از قافیه که پس از آن به یک معنی و به یک لفظ تکرار می شود و شعر در معنی خود به آن نیاز دارد.

مثال :از حمیدی شیرازی

شنیدم که چون قوی زیبا بمیرد فریبنده زاد و فریبا بمیرد

شب مرگ تنها نشیند به موجی رود گوشه ای دور و تنها بمیرد

تذکر : بیت اول این شعر مصرّع و هر دوبیت مقفی هستند.

یاد آوری : اگر دو کلمه در پایان مصراع ها یا ابیات در تلفظ یکسان اما در معنی متفاوت باشند ، ردیف به حساب نمی آیند و قافیه هستند.

مثال : حکیم ابوالقاسم فردوسی

خرامان بشد سوی آب روان چنان چون شده ، باز جوید روان

توضیح : دو کلمه ی ( روان ) در بیت بالا قافیه هستند. زیرا در مصراع اول به معنی

( جاری و رونده ) و در مصراع دوم به معنی ( روح و جان ) آمده است.

نکته ی 1 : بیت یا شعری که علاوه بر قافیه دارای ردیف نیز باشد ، مردّف نامیده می شود.

نکته ی 2 : آوردن ردیف در شعر اجباری نیست اما اگر شاعر بخواهد از ردیف استفاده کند بلا فاصله آن را بعد از قافیه می آورد.

نکته ی 3 :آوردن قافیه در شعر سنتی اجباری است. ولی در شعر نو نیمایی جایگاه خاصی ندارد.

وزن شعر فارسی :آهنگی که از شنیدن مصراع ها یک شعر در گوش احساس می شود وزن نام دارد.

تخلص : نام شعری شاعر که در ابیا ت پایانی شعر می آید را تخلص می گویند.

نکته : تخلص بیشتر در قالب شعری غزل و قصیده کاربرد دارد.

مثال 1 :حکیم جمال الدین ابومحمد الیاس بن یوسف ( نظامی گنجوی )

مرغ ز داوود خوش آواز تر گل ز نظامی شکر انداز تر

مثال 2: حکیم ابو معین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی ( حجت )

حجت تو منی را ز سر خویش به در کن بنگر به عقابی که منی کرد و چه ها خاست

ادامه دارد ...

بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

شاعر بهزاد چهارتنگی ( خاموش )