ادبیات معاصرایران

(( قالب های شعر فارسی ))

تعریف قالب :

قالب شکلی است که قافیه ، به شعر می بخشد و تفاوت قالب ها با یکدیگر بسته به چگونگی قرار گرفتن قافیه ی آنهاست.( در واقع نحوه ی بکارگیری قافیه تعیین کننده ی قالب شعر است. )

نکته : چنانچه نحوه ی بکار گیری قافیه در بعضی از قالب ها ی شعر فارسی مانند قصیده با غزل و رباعی با دوبیتی یکسان باشد می توان به کمک تعداد ابیات ، محتوا و وزن ، نوع قالب آن را مشخص کرد.

قالب های شعر فارسی عبارتند از :قصیده ،غزل ، قطعه ، مثنوی ، رباعی ، دوبیتی ، چهار پاره ، ترجیع بند ، ترکیب بند ، مسمّط ، مستزاد ،شعر فرد ( تک بیت ) و شعر نیمایی .

قصیده :

شعری است بر یک وزن و یک قافیه که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

نمودار قالب قصیده :

....................... * ..........................*

....................... ..........................*

....................... ..........................*

مشخصات قصیده :

1.تعداد ابیات از پانزده بیت بیشتر است.

2.درون مایه و محتوای آن موضوعاتی چون مدح ، حکمت ، عرفان ،

وصف ، پند و اندرز ، جشن ، شکر ، شکایت و مسائل اجتماعی می باشد.

3.بیت اول قصیده را که مصرّع است (( مطلع )) و به بیت آخر آن

((مقطع )) می گویند.

4.قصیده اولین قالب شعر است که به تقلید از شعر عربی از نیمه ی دوم قرن سوم پدید آمد.

5. داشتن و حدت موضوع ( یعنی ابیات قصیده بایدمربوط به یک مفهوم و موضوع باشد. )

اجزای تشکیل دهنده ی قصیده :

1.تغزل یا تشبیب : برخی قصاید به ویژه قصایدی که در مدح کسی سروده می شوند دارای مقدمه است . این مقدمه معولا با مضامینی چون عشق ، جوانی و توصیف طبیعت آغاز می شود که به آن تغزل یا تشبیب می گویند.(برخی قصیده ها تغزل ندارند که به آن ها محدود یا مقتضب می گویند . )

2.تخلص : بیت یا ابیاتی که رابط میان تغزل و تنه ی اصلی قصیده می باشند ، که در واقع موضوع اصلی قصیده از همان جا شروع می شود.

نکته : این تخلص مخصوص قصیده است و نباید آن را با اصطلاح تخلص ( نام شاعر ) اشتباه گرفت.

3.تنه ی اصلی : بخشی از مقصود اصلی شاعر در آ ن بیان می شود . با محتوایی چون مدح ، ثنا ، پند و اندرز ، عرفان و حکمت و ...

4.شریطه و دعا : دعایی است که شاعر برای جاودانگی ممدوح خود در پایان قصیده ، به صورت جملات شرطی بیان می کند. ( یعنی شاعر دعای خود را به شرط بر آورده شدن خواسته هایش بیان می کند. )

قصیده سرایان مشهور :

انوری ، خاقانی ، ناصر خسرو ، سعدی ، فرخی سیستانی ، رودکی ، منوچهری

مسعود سعد سلمان ، ملک الشعرای بهار ، دکتر مهدی حمیدی ، مهرداد اوستا و

امیر فیروز کوهی و ...

غزل :

شعری است بر یک وزن و یک قافیه بطوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

تذکر : نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است.

نمودار قالب غزل :

............................* ...........................*

............................ ...........................*

............................ ...........................*

مشخصات غزل :

1.تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حد اکثر دوازده بیت است .(گاهی غزل هایی با بیش از پانزده بیت هم یافت می شود. )

2.درون مایه و محتوای غزل، بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.

3.بیت اول غزل را مطلع و بیت آخر را مقطع می گویند. (که هر کدام اگر به خوبی بکار روند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند.

4. اگر مصرع اول غزل در پایان با زیبایی خاصی دوباره بکار رود به این عمل ( رد المطلع ) می گویند.

5.در غزل تنوع مطالب ممکن است .( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد . )

6.غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است.)

از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )

7.با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد.

نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند حافظ هم سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است . و در غزل شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند.

مشهورترین غزل سرایان :

حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری و استاد شهریار و حسین منزوی و ...

تفاوت غزل و قصیده :

1.از نظر تعداد ابیات 2. درون مایه و محتوا 3. وحدت موضوع

نکته ی 1 : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده ی خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود. بطوری که شنونده یا خواننده برای دنبال کردن ابیات دیگر ترغیب گردد .

نکته ی 2 : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولا در قصیده و غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوشی باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود.

قطعه:

شعری است متشکل از چند بیت هم وزن که فقط مصراع های دوم آن هم قافیه باشند.

نمودار قالب قطعه :

........................ .........................*

........................ .........................*

........................ .........................*

مشخصات قطعه :

1. حد اقل قطعه دوبیت و حد اکثرآن معمولا بیست بیت می باشد.(گاهی قطعه های

چهل و پنجاه بیتی هم یافت می شود. )

2.موضوع و درون مایه ی قطعه معمولا مسائل اخلاقی ،اجتماعی ، تعلیمی ،حکایت ، مدح ،وصف ،هجو و...می باشد.

3.قطعه قصیده ای است بدون مطلع مصراع .(در واقع تفاوت قطعه و قصیده در همین ویژگی است . )

4.تعداد قافیه با ابیات برابر است.

5.قطعه وحدت موضوع دارد یعنی از اول تا آخر ابیات ، درباره ی یک موضوع خاص است.

6.قطعه از آغاز شعر فارسی ( قرن سوم ) با ظهور رودکی پدید آمد و تا روزگار ما ادامه دارد.

مشهور ترین قطعه سرایان عبارتند از :

انوری ، ابن یمین و پروین اعتصامی

مثنوی:

شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع، که هر بیت قافیه ای جدا گانه دارد. و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی ) نامیده اند.

نمودار قالب مثنوی :

......................* ........................*

......................* ........................*

......................* ........................*

مشخصات قالب مثنوی :

1.تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیت است و حداکثر برای آن وجود ندارد.

2.مثنوی مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است.

3.موضوع و درون مایه ی مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است.

مشهورترین مثنوی سراین عبارتند از :

فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطار ، سعدی ،سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی ، و شهریار .

رباعی :

شعری است دارای چهار مصراع هم وزن که رعایت نمودن قافیه در مصراع های اول ، دوم و چهارم الزامی است ولی در مصراع سوم اختیاری است. یعنی مصراع سوم می تواند با مصراع های دیگر هم قافیه باشد یا نباشد.

نمودار قالب رباعی :

...................* ....................*

...................# ....................*

مشخصات رباعی :

1.رباعی بر وزن ( لا حول ولا قوه الا با الله ) می باشد .

2.درون مایه و محتوای رباعی عارفانه ، عاشقانه و یا فلسفی است.

3.مناسب ترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه است.

رباعی سرایان مشهور عبارتند از :

خیام ،مولوی ، عطار ، بیدل دهلوی و خواجوی کرمانی

دوبیتی:

شعری است بر یک وزن که دوبیت دارد و از نظر شکل قافیه همانند رباعی است.

نمودار دوبیتی :

.........................* ...........................*

......................... ...........................*

مشخصات دوبیتی :

1.دوبیتی بر وزن مفاعیلن ، مفاعیلن فعولن ( مفاعیل ) می باشد.

2.موضوع و درون مایه ی دو بیتی در فارسی (( ترانه )) است که رایج ترین قالب شعر در نزد روستا ئیان است.

مشهور ترین دوبیتی سرایان عبارتند از : بابا طاهر همدانی ، فائز دشتستانی .

راه تشخیص رباعی از دو بیتی :

همانطور که در عرض کردم ، رباعی و دو بیتی فقط از نظر وزن با هم اختلاف دارند . لذا برای تشخیص این دو قالب از یکدیگر فقط کافی است اولین هجای هر یک از دو قالب شعر را بشناسید. ( دوبیتی با هجای کوتاه و رباعی با هجای بلند آغاز می شود . )

توجه : هجای کوتاه دو واج دارد ( صامت + مصوت کوتاه ) مثال : ب ، ک ، ت و ...

مثلا به حرف ( ب ) صامت و به ( َ ِ ُ ) مصوت کوتاه می گویند.

هجای بلند سه واج دارد و ساختار آن به دو شکل است :

1.صامت + مصوت کوتاه + صامت . مثال : بر ، در ، گل

2.صامت + مصوت بلند . مثال : با ، کو ، سی

توضیح : در تلفظ هجاها ، مصوت بلند (( ا )) ، (( ی )) ، (( و )) دو حرف محسوب می شود.

مثال شعری :

زدست دیده دل هر دو فریاد که هرچه دیده بیند دل کندیاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

همانگونه که می بینید در دو بیت بالا هجاهای اول مصراع ها ی آن به ترتیب ، (( ز )) ،

((ک )) ، ((ب )) و (( ز )) هجای کوتاه هستند . پس قالب شعر فوق دوبیتی است.

مثال شعری 2 :

هر سبزه که برکنار جویی رسته است

گویی ز لب فرشته خویی رسته است

پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی

کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است

همانگونه که ملاحضه می فرمائید اولین هجای هر یک از مصراع های شعر فوق ((هر ))

(( گو )) ، (( پا )) و (( کا )) می باشند. که هر کدام یک هجای بلند محسوب می گردند . پس قالب شعر فوق رباعی است.

چهار پاره ( دوبیتی های به هم پیوسته ) :

دوبیتی های هم وزن با قافیه های مختلف که در معنی به هم پیوسته هستند . با این تفاوت که قافیه معمولا در مصراع های دوم رعایت می شود .

نمودار قالب چهار پاره :

....................... ..........................1

....................... ..........................1

*

....................... ..........................2

....................... ..........................2

مشخصات چهارپاره :

1.هر بند از چهار پاره دوبیت است امّا شاعر در آوردن تعداد این بند ها محدودیتی ندارد.

2.محتوا و درون مایه های چهارپاره اجتماعی و غنایی است .

3.چهارپاره بر خلاف دوبیتی محدودیت وزنی ندارد بلکه به وزن های مختلف سروده می شود.

4.زمان رواج این قالب در ایران پس از مشروطه است.

مشهورترین چهارپاره سرایان عبارتند از :

ملک الشعرای بهار ، رشید یاسمی ، فریدون توللی ، فریدون مشیری و دکتر حمیدی.

انشاا... در قسمت سوم ادامه خواهد داشت.

بهزاد چهارتنگی ( خاموش ) از کتاب : مقدمات شعر و شاعری

دوستان لطف کنید و در صورت استفاده از مطالب حتما ذکر نام و آدرس را فراموش نکنید سپاس